valere

valere [CL] 1 to be physically powerful or strong, have strength (also w. abl.), (esp. pr. ppl. as adj.) powerful, strong; b (of act, also transf.). hoc animal [sc. aries] precipue cornibus ~et Alb. Lond. DG 8. 11; qui quo viribus sunt valenciores, / eo cunctis casibus sunt securiores Carm. Lew. 299; illa apprehensa est in amore ejus; ipse enim pulcer erat et ~ens flore juventutis (Coemgenus 43) VSH I 254; quia in illo flumine submersi sunt plures viri ~entes et strenui diversis temporibus Itin. Mand. 32.  b dum fervens equus quoddam itineris concavum ~entiore impetu transiliret Bede HE V 6; 1270 percussit dictum Willelmum in latus dextrum cum una sagitta ~enti RCoron 1 m. 7d.. 2 to have one's strength or wellness, be in sound health, to be or fare well, (also) to do well, be well off, to have good fortune or prosperity (also w. abl.); b (bene ~ere or sim.); c (transf. or fig.). d (of structure) to be in sound condition. 751 in hac vita et in Domino te ~ere cognoscentes Bonif. Ep. 87; perpetuis valeas, Christo donante, triumphis Alcuin Carm. 25. 5; qui mox ut valuit, lecto consurgit Wulf. Swith. II 928; Guillelmum filium meum ‥ opto in spiritu Dei diu ~ere Ord. Vit. VII 15 p. 243; c1175 ~eat vestra paternitas sancta in Domino et Virgine benedicta Canon. G. Sempr. f. 98; dominus L., qui ‥ corpore ~et et spiritu Ad. Marsh Ep. 141; ille frater adhuc infirmus corpore erat ‥. deinde ~ens perrexit cum sancto Declano (Declanus 37) VSH II 57.  b alias sane ~ens, et domi aptus et militie W. Malm. GR II 205; 1153 si bene ~etis, sic est ut volumus G. Foliot Ep. 106; p1208 utinam diu et bene ~ere possitis Gir. Ep. 1 p. 158.  c 747 sanctis operibus florentem et probatis moribus proficientem fraternam dilectionem tuam atque bene ~entem sancta Trinitas aeternaliter custodiat Bonif. Ep. 74; [Salesberia] certis commeatibus utcumque ~ens, aque penuria laborans W. Malm. GP II 83; debet quippe amico veritatem; sine qua nomen amicitie ~ere non potest Ailr. Spir. Amicit. III 109. 696C.  d 1429 precipitur computanti quod predicta pensio amplius non solvatur quousque capella beati Laurencii, que nunc non ~et, sit de novo constructa et reparata ExchScot 488. 3 (vale, valeas, or sim., as valediction) farewell; b (as greeting or salutation); c (vale as sb., w. ref. to act or word). d (in phr. ~e facere or sim., also as one wd., esp. w. adj.) to bid farewell (v. et. valefacere). finit hoc opus, ~e in Christo semper V. Cuthb. IV 18; terminum his imponere decrevi, maxime quia disputando perveni ad eum qui est initium et finis. ~ete Abbo QG 23 (50); vale igitur et opusculum hoc ‥ amplectere ‥. iterum et in eternum ~e Alf. Angl. Cor prol.; quatenus is quem Dominus exaltat humilietur, et inter divine gratie magnificentias se pulverem recognoscat. bene ~eatis P. Blois Ep. 94. 297D.  b vale Christo virguncula, Christi nempe tiruncula, / mihi cara magnopere, atque gnara in opere Bonif. Carm. 4. 13; terra, polus, pelagus, homines, volucresque, feraeque / concordi clament voce: “valeto pater” Alcuin Carm. 75. 2. 8; si quis dicit “Roma, vale,” / reor illum loqui male P. Blois Carm. 26. 1. 1.  c me diligentius inquirente ‥ quod ultimum ~e fratribus relinqueret Bede CuthbP 39; 1423 ac quod omnia et singula debita seu debenda racione ultimi ~e mei ipsi ecclesie, in qua continget me hujusmodi ultimum habere ~e, integre persolvantur Reg. Durh. III 16.  d c803 ultimum ~e fiat inter Aquilam et Albinum Alcuin Ep. 239; faciat tranquillum ~e Lucian Chester 40; more ecclesiastico (divina consecutus sacramenta) seculo nequam ~efecit extremum Hist. Arthuri 88; cum omnia verba consumasset, vale omnibus fecit, ad terram sanctam perrexit G. Roman. 400. 4 (of abstr.) to have power or strength, be powerful or strong. potest ‥ foeda rapacitas ~ere sub tua innocentia? Gosc. Werb. 104D; inutilis erit fides et quasi mortuum aliquid, nisi dilectione ~eat et vivat Anselm (Mon. 78) I 84; quin tu ‥ videas licebit quantum potentia mee artis ~eat? W. Malm. GR II 170; est autem ingenium ut Isidoro placet vis quedam animo naturaliter insita, per se ~ens J. Sal. Met. 838B; volens experiri quid in te ~eat secreta et privata correctio P. Blois Ep. 3. 8A; ad vestram, domine, grammaticam, quia plus ~et, vos teneatis Gir. Invect. I 5. 5 to have military, political, or social power, authority, influence, or sim. (also pr. ppl. as adj.). vicini minus ~entis ‥ rem ullam usurpare nec potens audebat quisquam nec familiaris W. Poit. I 48; ~entissimus vir rex Pyrrhus Ib. II 32; Guenta urbs est nobilis atque ~ens Ib. II 36; hoc incredibile non judicabit qui cogitabit ‥ quam parum ~eant illi provintiales in prelio W. Malm. GR II 145; tantumque postremo ~uit ut totam terram ‥ subjugaret Ib. IV 389; inermes et pauci contra ~entiores se numero et telis bellando resistere nequibant Ord. Vit. X 24 p.149; 1358 quia plures ~entes me reportaverunt in determinacione predicta dixisse ‥ quod quicumque domini temporales ‥ possunt aliqua temporalia Deo et ecclesiis donata auferre ab eisdem MunAcOx 210; occurrerunt sibi plures domini et ~entes cum suis retinentiis Otterb. 203; ubi nobiles magnanimi et ~entes bellicosi de Fife penitus sunt extincti Bower XI 20. 6 to be (very) capable, to have strength or ability (in spec. field or respect). homo est qui ingenio ~et, artibus pollet, inter bonum malumque discernit Alcuin Didasc. 967C; virago potentissima multum fratrem consiliis juvare, in urbibus extruendis non minus ~ere W. Malm. GR II 125; proceribus ‥ collocutus, tantum Graia facundia ~uit ut a singulis hominium et sacramentum exigeret quod illi nichil doli machinarentur Ib. IV 349; in senectute sua ‥ plus in dictando seu versificando quam sermocinando ~uit Ord. Vit. IV 7 p. 218; plures secum probitate ~entes huc adduxit Ib. VII 15 p. 234. 7 (w. inf.) to have the power, strength, or ability (to), to be able (to), to be in a position (to). b to have the right or ability (also leg.). c (nihil ~ere) to be able to do nothing, be unable to do anything. ne opprimi aut mergi pressuris vel delectationibus saeculi ~eat, undique custodit Bede Gen. 96C; Colossus ‥ quem unda Thybridis vulneratum cooperire non ~uit, in quem se ‥ moriturum jactavit Lib. Monstr. I 3; quem [sc. Christum] nemo carne gravatus / jam super astra poli radiantem cernere valet Mir. Nin. 398; debilis in tantum membris languentibus, ut se / quo jacuit fulcro nulla ratione valeret / erigere Wulf. Swith. I 1205; fuerunt in angulis sanctae domus suae lapides pretiosi positi, qui eam ne cadere ~uisset sustentabant Byrht. V. Osw. 419; ne societas fidelium ‥ tanquam grex non habens pastorem ‥ periculo importabili ‥ ~eret exponi Ockham Pol. I 241; 1349 si idem dominus Johannes ‥ impediatur quominus ad aulam pransurus accedere ~eat Reg. Kilmainham 133; quod violenta virtute non ~uit, id sagaciori cautela ad effectum perducere studuit Bower XI 28.  b quidam liber homo hanc terram tenens et quo vellet abire ~ens (Surrey) DB I 36ra (cf. DB I 35va: isti homines ita liberi fuer' quod poterant ire quo volebant); 1196 cum omnibus suis justis pertinentiis ad eandem terram juste spectantibus, seu quoquomodo spectare ~entibus in futurum Regesta Scot. 392; 1286 quod iidem libere tenentes ‥ licite ~eant ubi voluerint adire sine calumpnia (Bakewell) BBC 301; 1412 alii quicumque, ex dispensacione statuti, librariam intrare ~entes StatOx 218; 1457 ut ‥ redditus ‥ ad firmam avendere, locare, sive dimittere licite et libere ~eatis FormA 334.  c miserare labores et conatus nostros ad te, qui nihil ~emus sine te Anselm (Prosl. 1) I 99. 8 (esp. w. dat.) to avail, be effective, to be beneficial or of use (to); b (for spec. purpose or sim.). c to count for something, to have weight or value (also w. internal acc.). p1181 precantes quatenus amore Dei et Sancti Wilfridi eos benigne suscipiatis et in tanto negocio eis ~eatis Mem. Ripon I 98; quid ~et unctio olei infirmis? Hon. Eluc. 1155B; 1220 carta ‥ facta fuit in tali statu quod non debet ‥ Gaufrido ~ere, quoniam facta fuit in egritudine qua obiit CurR VIII 388; item stercus cati masculo, cate femine, cum vino datum valet Gilb. II 113. 1; c1290 abbas ‥ neque acquietanciam neque aliquid aliud habuit quod ei ~ere potuit quin predicta arreragia et redditum solvere debuit State Tri. Ed. I 92; licet nec illa affinitas ‥ Anglie ~uisset Ad. Mur. Chr. 56; quia curati plures sunt minus sufficientes ad illud officium et fratres multi sunt sufficientes, ideo videtur ~ere regimini populi Christiani quod fratres habeant cum curatis istud officium Ric. Armagh Unusq. 59; tutia ‥ alba cum aqua rosarum vel saltem cum aqua simplici distemperata ~et hiis qui habent oculos rubeos et fervidos SB 42; si pisces molles sunt, magno corpore tolles; / si fuerint duri, parvi sunt plus valituri Dieta 56.  b sarmenta ‥ sunt dicta quaelibet exortationum quae ad accendendam caritatem ~entia integritate decerpta scripturarum quasi frondibus sunt excisa ramorum Bede Acts 993B; omnia pene quae de eadem insula sunt contra venenum ~ent Id. HE I 1; quidquid ~et ad astruendam unam partem, destruit alteram Anselm (Gram. 1) I 146; legem tempore suo obtemperanti ~uisse ad salutem Pull. Sent. 772D; dicendum est de copula, que multum ~et ad discantum Garl. Mus. Mens. 12.  c 804 auguria quoque et avium cantus ‥ omnino vetanda sunt, quae nil ~ent nisi apud eos qui ea aliquid ~ere credunt Alcuin Ep. 267; dic tu, o bone Jesu ‥ sine quo nulla vox ~et auribus eorum Anselm (Ep. 120) III 259; dicitur [Mercurius] deorum nuptiis interesse, quod in nuptiis sermo plurimum ~et Alb. Lond. DG 9. 1; 1214 responderunt quod voluerunt intrare ‥ secundum quod deberent quia pax domini regis erat et dominus rex erat vivus. et ipse Baldewinus respondit quod hoc ei non ~eret, quia dominus rex fuit murdritus vel in tali loco inter inimicos suos quod non exiret SelPlCrown 71. 9 to have authority, be valid (esp. leg.). b (esp. phil., log.) to be valid, hold (good), to be consistent with the argument or the facts. c (of condition, state of affairs, or sim.) to hold, prevail, obtain. 803 cartan [v. l. cartam] a Romana sede misam ‥ de palleo et de archiepiscopatus sede in Liccedfeldensi monasterio ‥ praescribimus aliquid ~ere CS 310; 925 (14c) si quis post hoc illum antiquum librum vel aliud quodlibet contra hanc nostram diffinicionem in propatulo adduxerit ab omni Christianitate irritum fiat et ad nichilum ~eat CS 642; ita grammaticus non ~et sine grammatica Anselm (Gram. 8) I 153; si instrumenta munita fuerint sigillo authentico, ~ent etiam testibus mortuis Ric. Angl. Summa 31; c1228 adjicit eciam quod Nicholaus de H. presentavit eundem S. eidem G., ex parte episcopi Dunelm., instituendum, et magister G. dixit ~eat quod ~ere potest Feod. Durh. 254; 1234 omnes carte que de dictis terris hereditarie possidendis fecerint mentionem penitus sint cassate et nulli hominum ~iture Reg. Paisley 166.  b frequenter ‥ verbi finalis sillaba authenticis illustrium poetarum exemplis reperitur produci ‥ sed hoc auctoritate potius quam ratione ~et Aldh. PR 122; dubitatur de ista probatione, quia videtur non ~ere T. Sutton Gen. & Corrupt. 65; in talibus ‥ ~et probatio circularis, quia ibi non probatur idem per seipsum, nec petitur principium Ib. 66; quia non ~et ista ratio contra Democritum Ib. 85; dico quod consequentia non ~et, quia per ‘tot’ intelligo certum numerum Ockham Quodl. 155.  c ~uit hec vicissitudo, modo illis modo istis vincentibus, quantum Haroldi vita moram fecit W. Malm. GR III 242; ubi intenderis ingenium ~et usque in hodiernum Gir. Invect. I 10 p. 115. 10 to have value, (w. internal acc.) to be equal or equivalent (to), to be worth; b (financially). c (pr. ppl. as adj.) of (high) value. d (pr. ppl. as sb.) something of value, (in quot.) ? sort of coin of low value (cf. Fr. vaillent). e (pr. ppl. or inf. as sb.) value. si enim tanti apud Deum ~uit terreni regis imperium, quanti putas valere magistri spiritalis? Bede Sam. 589D; tantum verba valent, quantum mens sentiet illa Alcuin Carm. 62. 57; [librum] defloravit adeo splendide ut magis ~ere videatur defloratio quam ingentis illius voluminis diffusio W. Malm. GP IV 164; omnis figura cum plica et cum proprietate et perfecta ultima cum plica ~et longam Garl. Mus. Mens. 3; nam proculdubio in hoc nomine IHC prima est iota, que ~et j nostrum Bacon Maj. III 118; ideo illa longa cum ipsis ~ent unam longam Mens. & Disc. (Anon. IV) 37; ergo quod fit ex EF in seipsam ~et id quod fit ex CF in seipsam et duplum ejus quod fit ex CF in FD Wallingf. Quad. 26; quod fit ex PB sinu porcionis KB in seipsam ~et quod fit ex KP in lineam PD Ib. 28.  b fieri possit ut majore pretio ~eat equus quam servus Bede Luke 406D; quod habet vicecomes ad suum opus ~et lx solidos (Heref) DB I 179va; pro institutionibus solum x millia marcarum vel xv millia ~entia in animalibus et equis suscepit Gir. Symb. I 31 p. 330; 1292 nullus sociorum ‥ redditum pecuniarum, librum, seu aliud ~ens quatuor solidos sterlingorum alienet MunAcOx 57; xl millia florenorum de scuto, que tunc ~uerunt c [v. l. vij] millia librarum argenti Avesb. f. 122b; 1435 nobili tunc ~ente in Flandria octo solidos et quatuor grossos ExchScot 662.  c frugi nomen indeclinabile, i. bonus et ~ens Osb. Glouc. Deriv. 210; hic et hec elegans, -tis, i. purus et ~ens Ib. 298.  d ita sibi omnis Britannie devinxit incolas ut beatum se in primis astruat qui cenobium illius vel nummo vel ~enti illustrat W. Malm. GR II 213; per omne sanctum pejerabat non se habere nummum nec ~ens Id. GP I 23; judex ‥ in tantum excutiebat manus suas presertim a suspectis muneribus ut ab his quos causas habere nosset nec obolum nec etiam ~ens acciperet H. Bos. Thom. III 14.  e mittat omnis ‥ sic denarium sic obolum secundum societatis admonicionem, sic ut hoc ~ens colligi possit (Quad.) GAS 177; 1130 ut habeant terram ‥ aut escambium ad ~ens in comitatu Pipe 20; c1142 si ‥ eveniret quod ipsi W. predictam tenuram warantizare non possem, escambium ei darem ad ~ens et ad warandum suum Ch. Chester 56; 1292 et jur' certificent devalere [l. de valere] etc. PQW 118b; si ‥ terram eis warentizare non poterimus, mutuum ad ~ens ‥ eis dabimus FormA 253. 11 to have meaning or signification, (w. internal acc. or sim.) to be equivalent in meaning or signification (to), to mean, signify. te concedente quia esse grammatici non est esse hominis, idem ~et ac si diceretur: definitio grammatici non est definitio hominis Anselm (Gram. 8) I 153; et similiter si naturaliter breves longe fiant posicione ut ‘pix’, ‘nox’, ‘pax’, adverbium grecum quod ~et tantummodo Bacon Gram. Gk. 143; et greci το οστις [gl.: ~et ipsum qui] ‥ ponunt Ib. 157; sicut ista oracio brevis ‘omnis mutacio est ab agente’ ~et istam totam oracionem ‘omne quod mutatur, ab aliquo agente mutatur’ Ockham Phys. IV 426; crassula major, aurum ~et, A. orpin SB 17. 12 (pr. ppl. as name, in quot. of Roman emperor). ~ens regnavit annos xiij Theod. Laterc. 25; ~entem hereticum, qui omnibus Romani imperii gentibus ut religiones suas ad libitum colerent concessit Gir. PI I 20. 13 (in gl.). va[g]lebat, vigebat GlC V 37.