Decius
- An ancient Italian praenomen: Decius Magius, Liv. 23, 7, 10; Vell. 2, 16, 2 al.—
- II The name of an eminent plebeian gens at Rome. Its bestknown members were the two Decii (P. Decius Mus, father and son), who, as consuls, voluntarily devoted themselves to death to save their country (the former, in the Latin war, at Veseris, B.C. 340, the latter, in the Samnite war, at Sentinum, B.C. 295), Liv. 8, 9; 10, 27 sq.; Val. Max. 1, 7, 3; 5, 6, 5 sq.; Flor. 1, 14, 3; 1, 17, 7; Cic. Off. 2, 4, 16; id. Div. 1, 24, 51; id. Fin. 2, 19, 61; id. de Sen. 13, 43; Prop. 3, 11, 62 (4, 10, 62 M.). —Genit.: Deci, id. 4 (5), 1, 45. Cicero also mentions the grandson, who devoted himself at Asculum in the war against Pyrrhus, B.C. 279, Cic. Tusc. 1, 37, 89; id. Fin. 2, 19, 61 fin.—Hence,
- 1 Dĕcius, a, um, adj., of or belonging to Decius, lex, of P. Decius Mus, Liv. 9, 30.—
- 2 Dĕcĭānus, a, um, of or belonging to Decius: exercitus (i. e. of the second Decius), Liv. 10, 31.—
- III An artist at Rome, B.C. 56, Plin. 34, 7, 18, § 44.
Dé. Ebrardus in Græcismo cap. 9 :
Et cap. 19 :Est talus, Decius : talus, postrema pedis pars.
Ubi Metullinus,Cum bene respondet Decius, compello jocose, Compello tumidum cur sic agit impetuose.
Je l'envis. Edictum S. Ludovici Regis. Fr. apud Nangium :
Scholas etiam Deciorum prohibemus omnino, ita ut tenentes eas districte puniantur. Fabrica vero Deciorum prohibeatur ubique.Jacobus de Vitriaco in Hist. Occident. cap. 10 :
Ea quæ turpiter in Ecclesiis lucrabantur, in tabernis et ludis Deciorum, in Comessationibus... turpius expendebant.Summula Raymundi de Vita et honestate Clericorum :
Pseudo-Ovidius lib. 1. de Vetula :... Nec sunt hi lusores vetitorum Ludorum, velut est aleæ, globi, Deciorum.
Occurrit prætereaCum Decius sit sex laterum, sex et numerorum Simplicium, tribus in Deciis sunt octo decemque, Quorum non nisi tres possunt Deciis superesse, etc.
Deciorumartifices 1. Regest. Artificum Paris f. 225. 226 :
Deyciers, assavoir faiseurs de Dez à tables, et d'eschecs d'or et d'yvoire, etc.
Deiciersinfra Carpenterio.
Datosappellari, quod qui in scrupis calculum promoverat,
Daredicebatur. Ovidius :
Et Ausonius :Tu male jactato, tu male jacta Dato.
Albertus Acarisius a digitisNarrantem fido per singula puncta recursu, Quæ Data per longas, quæ revocata moras.
Dadosdictos vult :
; CerteDadi sono, tali da Latini detti, con cui si giuoca a trargli con le mani, detti Dadi da diti che piu s'adoprano in tal giuoco, che ne gli altri
Dez, etiamnum digitalia appellamus. Alii putant vocem esse puram putam Gallicam : quippe Cambrobritannis etiam hodie
Dis, est cubus, alea, tessera.
jocusdeduxerim : nam cum id nominis solis fere taxillorum vel
chartarumludis tribuatur, in quibus ut plurimum damnum, vel lucrum sorte decernitur, ad modum probabile est ita appellatas aleas, et alearum sortes, atque inde cæteros quos dicimus ludos. Porro
Juis, judicia Dei appellari in voce Juisium pluribus ostendimus :
MS. :Che dit li Rois, Par le grant Dé.
Le Chariot de Nismes :Ains scai à escient qu'ils auront plus bouté, Que n'en ot S. Thomas, qui fut occis pour Dé.
PhilippusBonne chanson plest vous à escouter, Del meillor homme qui ains creust en Dé, C'est de Guillaume le Marquis au cort nez.
MouskesMS. :
Sed et crebriusEt a son fil a remandé Qu'il ot par la grace de Dé, etc.
Dex, et
Diex, pro
Deususurpatum reperire est, unde efformata vox
Decius.
Datatimnostrum
Dezderivando, ex eo quod sibi
datatimtaxillos præbeant, qui iis ludunt. Plautus in Curculione :
Major estTum isti qui ludunt Datatim, servi scurrarum in via, Et Datores et factores omnes subdam sub solum.
Datiquam
Datatimcum vocabulo
Dezanalogia.
Deicier, Deciorum opifex, in Lib. 1. Statut. artif. Paris. ex Cam. Comput. fol. 225. v° :
Quiconques veult estre Deicier a Paris, c'est assavoir faiseur de dez à table et à eschés d'or et d'ivoire, de cor et de toute autre maniere d'estoffe et de mestail, estre le puet.Deciorum ludum seu aleatorium sub annuo censu tenebat carnifex Tornacensis, ut discimus ex Lit. remiss. ann. 1382. in Reg. 121. Chartoph. reg. ch. 309. bis. :
Pierre Damaulx exécuteur de justice et Jacques du Rosoy cirurgien, qui avoient pris à cense la secque table, brelengh et jeu de Dees de la ville de Tournay, etc.Vide infra in Ludus et Ribaldi.
Dado, Gallis
Dé, Occitanis
Dat. Constitutiones Neapol. lib. 3. tit. 57 :
Qui ad Dados sic ex quadam consuetudine ludunt.Mox :
Qui aleas et Dados tenent, ut ea prædictis ludentibus accommodent, inter infames habentur.Vide Ægidii Menagii et Octavii Ferrarii Origines linguæ Italicæ.
-
…, M. cos. Cyclops Cynicus Cyprus Cypselus Cyrene Cyrenaeus Cyrenaici sqq. Cyrenaicus Damaratus Damocles Danai Darius Codomannus Decius Mus, P. pater cos ., filius cos. nepos cos. Deianora Delphi Democritii Democritius Anaxarchus Democritus…
M. Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes
-
…. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hine noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…nam in ea ipsa causa, de qua ante dixi, nihil pertinet ad oratoris locos Opimi persona, nihil Deci ; de ipso enim universo genere infinita quaestio est, num poena videatur esse adficiendus, qui civem ex senatus…
Cicero, de Oratore
-
…genere communia. Itaque iis omnes, in quibus est virtutis indoles, commoventur. Nec vero, cum duo Decii aut duo Scipiones fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius aut Aristides iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…consula ., , Cynical Cyrenaici, qui sunt ab Aristippo Cyrenaeo sqq. Cyrus maior, rex Persarum Danai Decii P. Decius Mus consul a. sqq. P. Decius Mus quartum consul a ., antecedentis filius…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…etiam hostem litteris nostris et memoria videmus esse celebratum. qua re imitemur nostros Brutos, Camillos, Ahalas, Decios, Curios, Fabricios, maximos, Scipiones, Lentulos, Aemilios, innumerabilis alios qui hanc rem publicam stabiliverunt…
Cicero, pro Sestio
-
…, Cynical Cyrenaici, qui sunt ab Aristippo Cyrenaeo sqq. Cyrus maior, rex Persarum Danai Decii P. Decius Mus consul a. sqq. P. Decius Mus quartum consul a ., antecedentis filius sq. P…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…magna indoles virtutis, prius quam rei publicae prodesse potuisset, exstincta est. at vero apud antiquos Rulli, Decii, Corvini multique alii, recentiore autem memoria superior Africanus, T. Flamininus admodum adulescentes consules facti tantas res…
Cicero, Philippicae
-
…Mucium inpulit sine ulla spe salutis suae quae vis Coclitem contra omnis hostium copias tenuit in ponte solum quae patrem Decium, quae filium devota vita inmisit in armatas hostium copias quid continentia C. Fabricii, quid tenuitas victus M…
M. Tullius Cicero, Paradoxa stoicorum ad M. Brutum
-
…sqq. Cyrus maior, rex Persarum Danai Decii P. Decius Mus consul a. sqq. P. Decius Mus quartum consul a ., antecedentis filius sq. P. Decius Mus consul a ., antecedentis filius…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
(1) Publius Decius Mus, a celebrated Roman consul, who, after many glorious exploits, devoted himself to the Manes for the safety of his country in a battle against the Latins, B.C. 337. His son, Decius, imitated his example, and devoted himself in like manner in his fourth consulship, when fighting against the Gauls and the Samnites at Sentinum, B.C. 296. His grandson is said to have done the same in the war against Pyrrhus and the Tarentines, B.C. 280 (Liv.vii. 21 foll.; id. viii. 10; Val. Max. v. 6).
(2) Gaius Messius Quintus Traiānus. A native of Pannonia, sent by the emperor Philip to put down a sedition in Moesia. Instead of obeying his master's command, he assumed the imperial purple. His disaffected troops, it is said, forced him to this step. The emperor immediately marched against him, and a battle was fought near Verona, which terminated successfully for Decins, and Philip was either slain in the conflict or put to death after he fell into the conqueror's power. This took place A.D. 249, and from this period is dated the commencement of the reign of Decius. It was one of short duration, about two years. During this time, however, he proved a very cruel persecutor of the Christians. He greatly signalized himself against the Persians, but was slain in an action with the Goths, who had invaded his dominions. In advancing upon them he was, with the greater part of his troops, entangled in a morass, where, being surrounded by the enemy, he perished under a shower of darts, A.D. 251, aged fifty years. See Victor, De Caes. 29; Eutrop. ix. 4; Euseb. Hist. Eccles. vi. 39, etc.; Zonar.xii. 19, 20.