caelum

caelum (cēlum, Serv. ad Verg. A. 1, 640), i, n. [caedo],

• the chisel or burin of the sculptor or engraver, a graver: caelata vasa... a caelo vocata, quod est genus ferramenti, quem vulgo cilionem vocant, Isid. Orig. 20, 4, 7; Quint. 2, 21, 24; Varr. ap. Non. p. 99, 18; Stat. S. 4, 6, 26; Mart. 6, 13, 1.— Plur., Aus. Epigr. 57, 6.

caelum (coelum; cf. Aelius ap. Varr. L. L. 5, § 18 Müll.; Plin. 2, 4, 3, § 9; Cic. Verr. 2, 2, 52, § 129), i, n. (old form cae-lus, i, m., Enn. ap. Non. p. 197, 9; and ap. Charis. p. 55 P.; Petr. 39, 5 sq.; 45, 3; Arn. 1, 59; cf. the foll. I. 2.; plur. caeli, only poet., Lucr. 2, 1097, caelos, cf. Serv. ad Verg. A. 1, 331; and in eccl. writers freq. for the Heb. , v. infra, cf. Caes. ap Gell. 19, 8, 3 sq., and Charis. p. 21 P., who consider the plur. in gen. as not in use, v. Rudd. I. p. 109. From Cic. Fam. 9, 26, 3: unum caelum esset an innumerabilia, nothing can be positively inferred.—Form cael: divum domus altisonum cael, Enn. ap. Aus. Technop. 13, 17, or Ann. v. 561 Vahl.) [for cavilum, root in cavus; cf. Sanscr. çva-, to swell, be hollow; Gr. κύω, κοῖλος],

• the sky, heaven, the heavens, the vault of heaven (in Lucr. alone more than 150 times): hoc inde circum supraque, quod complexu continet terram, id quod nostri caelum memorant, Pac. ap. Varr. L. L. 5, § 17 Müll.: ante mare et terras et quod tegit omnia caelum, Ov. M. 1, 5; cf.: quis pariter (potis est) caelos omnīs convortere, Lucr. 2, 1097: boat caelum fremitu virum, Plaut. Am. 1, 1, 78 (230); cf. Tib. 2, 5, 73; Cic. Rep. 6, 18, 1; cf. Cat. 62, 26: quicquid deorum in caelo regit, Hor. Epod. 5, 1 et saep.: lapides pluere, fulmina jaci de caelo, Liv. 28, 27, 16.—Hence the phrase de caelo tangi, to be struck with lightning, Cato R. R. 14, 3; Liv. 26, 23, 5 Drak.; 29, 14, 3; Verg. E. 1, 17; Suet. Aug. 94; id. Galb. 1; Tac. A. 13, 24; 14, 12; so also, e caelo ictus, Cic. Div. 1, 10, 16.—
• • • 2 Personified: Caelus (Caelum, Hyg. Fab. praef.), son of Aether and Dies, Cic. N. D. 3, 17, 44; father of Saturn, Enn. ap. Non. p. 197, 9; Cic. N. D. 2, 23, 63; of Vulcan, id. ib. 3, 21, 55; of Mercury and the first Venus, id. ib. 3, 23, 59, Serv ad Verg. A. 1, 297 al.—
    • 3 In the lang. of augury: de caelo servare, to observe the signs of heaven, Cic. Att. 4, 3, 3; so, de caelo fieri, of celestial signs, to appear, occur, id. Div. 1, 42, 93.—
    • 4 Prov.: quid si nunc caelum ruat? of a vain fear, Ter. Heaut. 719 Don.; cf. Varr ap. Non. p. 499, 24: delabi caelo, to drop down from the sky, of sudden or unexpected good fortune, Cic. Imp. Pomp. 14, 41; cf.. caelo missus, Tib 1, 3, 90; Liv. 10, 8, 10; Plin. 26, 3, 7, § 13: decidere de caelo, Plaut. Pers. 2, 3, 6 (256) al.: caelum ac terras miscere, to confound every thing, overturn all, raise chaos, Liv. 4, 3, 6; cf. Verg. A. 1, 133; 5, 790; Juv. 2, 25: findere caelum aratro, of an impossibility, Ov. Tr. 1, 8, 3: toto caelo errare, to err very much, be much or entirely mistaken, Macr. S. 3, 12, 10.—
    • 5 Gen. caeli in a pun with Caeli, gen. of Caelius, Serv. et Philarg. ad Verg. E. 3, 105.—
    • 6 In eccl. Lat. the plur. caeli, ōrum, m., is very freq., the heavens, Tert. de Fuga, 12; id. adv. Marc. 4, 22; 5, 15; Lact. Epit. 1, 3; Cypr. Ep. 3, 3; 4, 5; Vulg. Psa. 32, 6; 21, 32; id. Isa. 1, 2.—
• II Meton.
• • A Heaven, in a more restricted sense; the region of heaven, a climate, zone, region: cuicumque particulae caeli officeretur, quamvis esset procul, mutari lumina putabat, to whatever part of the horizon, however distant, the view was obstructed, Cic. de Or. 1, 39, 179; cf. Quint. 1, 10, 45: hoc caelum, sub quo natus educatusque essem, Liv. 5, 54, 3; so Plin. 8, 54, 80, § 216; 17, 2, 2, §§ 16 and 19 sq.; Flor. 4, 12, 62: caelum non animum mutant, qui trans mare currunt, Hor. Ep. 1, 11, 27.—
  • B The air, sky, atmosphere, temperature, climate, weather (very freq.): in hoc caelo, qui dicitur aër, Lucr. 4, 132; Plin. 2, 38, 38, § 102: caelum hoc, in quo nubes, imbres ventique coguntur, Cic. Tusc. 1, 19, 43: pingue et concretum caelum, id. Div. 1, 57, 130: commoda, quae percipiuntur caeli temperatione, id. N. D. 2, 5, 13; cf.: caell intemperies, Liv. 8, 18, 1; Quint. 7, 2, 3; Col. prooem. 1; intemperantia, id. ib. 3: spiritus, Cic. Cat. 1, 6, 15: gravitas, id. Att. 11, 22, 2; Tac. A. 2, 85: varium caeli morem praediscere, Verg. G. 1, 51: varietas et mutatio, Col. 11, 2, 1: qualitas, Quint. 5, 9, 15: caeli solique clementia, Flor. 3, 3, 13: subita mutatio, id. 4, 10, 9 al.—With adj.: bonum, Cato R. R. 1, 2: tenue, Cic. Fat. 4, 7: salubre, id. Div. 1, 57, 130: serenum, Verg. G. 1, 260: palustre, Liv. 22, 2, 11: austerum, Plin. 18, 12, 31, § 123: foedum imbribus ac nebulis, Tac. Agr. 12: atrox, Flor. 3, 2, 2 et saep.: hibernum, Plin. 2, 47, 47, § 122: austrinum, id. 16, 26, 46, § 109: Italum, Hor. C. 2, 7, 4: Sabinum, id. Ep. 1, 7, 77; cf.: quae sit hiems Veliae, quod caelum Salerni, id. ib. 1, 15, 1. —
  • C Daytime, day (very rare): albente caelo, at break of day, Sisenn. ap. Quint. 8, 3, 35; Caes. B. C. 1, 68; Auct. B. Afr. 11; 80; cf.: eodem die albescente caelo, Dig. 28, 2, 25, § 1: vesperascente caelo, in the evening twilight, Nep. Pelop. 2, 5.—
  • D Height: mons in caelum attollitur, toward heaven, heavenwards, Plin. 5, 1, 1, § 6; cf. Verg.: aequata machina caelo, Verg. A. 4, 89.—So of the earth or upper world in opposition to the lower world: falsa ad caelum mittunt insomnia Manes, Verg. A. 6, 896.—
  • E Heaven, the abode of the happy dead, etc. (eccl. Lat.), Vulg. Apoc. 4, 2; 11, 15 et saep.; cf.: cum (animus) exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit, Cic. Tusc. 1, 22, 51: ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere, id. ib. 1, 29, 71.—
• F Trop, the summit of prosperity, happiness, honor, etc.: Caesar in caelum fertur, Cic. Phil. 4, 3, 6; cf. id. Att. 14, 18, 1; 6, 2, 9: Pisonem ferebat in caelum, praised, id. ib. 16, 7, 5: te summis laudibus ad caelum extulerunt, id. Fam. 9, 14, 1; 12, 25, 7; Hor. Ep. 1, 10, 9; Tac. Or. 19.—Of things: omnia, quae etiam tu in caelum ferebas, extolled, Cic. Att. 7, 1, 5: caelo tenus extollere aliquid, Just. 12, 6, 2: in caelo ponere aliquem, id.,4,14; and: exaequare aliquem caelo, Lucr. 1, 79; Flor. 2, 19, 3: Catonem caelo aequavit, Tac. A. 4, 34: caelo Musa beat, Hor. C. 4, 8, 29; cf.: recludere caelum, id. ib. 3, 2, 22; the opp.: collegam de caelo detraxisti, deprived of his exalted honor, Cic. Phil. 2, 42, 107: in caelo sum, I am in heaven, i.e. am very happy, id. Att. 2, 9, 1: digito caelum attingere, to be extremely fortunate, id. ib. 2, 1, 7: caelum accepisse fatebor, Ov. M. 14, 844: tunc tangam vertice caelum, Aus. Idyll. 8 fin.; cf.: caelum merere, Sen. Suas. 1 init.—
• G In gen., a vault, arch, covering: caelum camerarum, the interior surface of a vault, Vitr. 7, 3, 3; Flor. 3, 5, 30 dub.: capitis, Plin. 11, 37, 49, § 134.

1. caelum, ī, n. (caedo), der Meißel, Grabstichel des Ziseleurs, Varr. sat. Men. 7. Cic. Acad. 2, 85. Quint. 2, 21, 24: figuli, Mart. 4, 46, 14: Praxitelis, Stat. silv. 4, 6, 25: Plur., ferrea caela, Auson. epigr. 55, 6. p. 211 Schenkl.

2. caelum (coelum), ī, n. (zu Wurzel [s] quait, hell, klar, altind. kētú ḥ, Helle, ahd. haitar = nhd. heiter), I) die Himmelswölbung, der Himmel, a) als oberer Weltraum, im Ggstz. zur Erde (die Wasser u. Land umfaßt), Sitz der Gestirne, luftige Höhe u. dgl., o caelum, o terra, o maria Neptuni, Pacuv. fr.: summus ille caeli stellifer cursus, Cic.: caelum totum astris distinctum et ornatum, Cic.: totius caeli descriptio, Cic.: contemplatio caeli, Cic.: spectator caeli siderumque, Liv.: caelum suspicere, Cic.: caelum spectare, Ov.: quaerere unum caelum sit an innumerabilia, Cic.: caelum pingere, Varr. fr. – occasio quasi decidit de caelo, fiel gleichs. vom H. (= kam unverhofft), Plaut.: non de caelo demissos, sed qui patrem ciere possent, nicht wie vom Himmel gefallen (= ganz fremd), Liv. – Sprichw., caelum ac terras miscere, alles von oberst zu unterst kehren, alles umstürzen, Liv. 4, 3, 6 (so auch maria omnia caelo miscere, Verg. Aen. 5, 790): u. caelum findere aratro, etwas Unmögliches tun, Ov. trist, 1, 8, 3: quid si nunc caelum ruat? (v. von eitler Furcht u. Erwartung Ergriffenen) Ter. heaut. 719: toto caelo errare, sich gröblich irren, Macr. sat. 3, 12, 10. – dah. α) als Höhe, wie unser Himmel, mons e mediis arenis attollitur in caelum, himmelan, Plin.: tollere manus ad caelum, Hor. u. Sen. rhet.: od. manus utrasque ad caelum, Sen. rhet.: it caelo (himmelan) clamor, Verg.: sonitum dare caelo, Verg. – u. bes. als bedeutende Höhe, iuncta caelo montium iuga, Liv.: nives caelo prope immixtae, fast himmelhoher, Liv.: educere molem caelo, himmelan, Verg.: caelum contingere (von Örtl.), Liv.: aequare alqd caelo, Verg.: aequare caelum, sich zum H. türmen (v. Meere), Ov.: u. minari in caelum, Verg.: exiit ad caelum arbos, Verg. – β) (poet.) als Oberwelt (Ggstz. Erebus, manes, Tartarus), Hecate caelo Ereboque potens, Verg.: falsa ad caelum mittunt insomnia Manes, Verg.: caelum in Tartara (Unterwelt) solvere, Verg. – γ) im Bilde, als Höchstes, was jmd. erreichen kann, Gipfel der Freude, des Glücks, Ruhms u. dgl., digito caelum attigisse putare, fast im H. zu sein glauben (= heilfroh sein), Cic.: caelum accipere, Ov.: u. (v. ungewöhnlichen Lob) alqm, alqd ferre ad od. in caelum, alqm tollere ad caelum, Cic.: alqd extollere caelo tenus, Iustin.: esse in caelo, bis in den H. erhoben werden, Cic.: alqm detrahere de caelo, seines hohen Ruhms berauben, Cic.: exaequat nos victoria caelo, Lucr. – b) als Luft-, Wolkenhimmel, α) als Sitz u. Ausgangspunkt der Lufterscheinungen, des Regens, Blitzes, caelum nocte atque nubibus obscuratum, Sall.: omne caelum hoc, in quo nubes imbres ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationem terrae, Cic.: propter aëris crassitudinem de caelo multa apud eos fiebant, et ob eandem causam multa inusitata partim e caelo, alia ex terra oriebantur, Cic.: a terris quantum caeli patet altus hiatus, Lucr.: subisse in caelum (v. Regenwasser), Plin.: demittere caelo imbres od. ex omni caelo nimbos, Ov.: cadere caelo od. de caelo (v. Meteorsteinen), Liv., u. cadere de caelo (v. Regen), ICt.: delabi de caelo (v. einem Bildnis, einer Fackel), Cic. u. Frontin.: de caelo servare, Himmelszeichen beobachten, Cic.: caelum discedit, Cic.: caelum finditur velut magno hiatu, Liv.: Arpis parmas in caelo visas, Liv.: cadunt caelo fulgura, Verg.: fulmina iaciuntur de caelo, Liv.: tangi de caelo, vom Blitz getroffen werden, Cato, Liv. u.a.: u. so percuti de caelo, Cic., u. ici e caelo, Cic.: ici de caelo, Iul. Obsequ.: et prius coruscare caelum creditur et mox tonare, Apul. – β) als untere Luftschicht, Dunstkreis, Atmosphäre, atmosphärische Luft, caelum liberum, apertum et liberum, die freie Luft, Cic. u.a. (bes. oft caelo libero frui, s. Bünem. Lact. 1, 21, 40): sub caelo, unter freiem H., in freier Luft, Ps. Quint. decl. 314: ferri per caelum, Verg.: per caelum eunte nuntio, Plin. – bes. Region der Witterung, densitas caeli, Vitr.: caeli compressio, Vitr.: potestne tibi haec lux aut huius caeli spiritus esse iucundus, Cic.: alium domi esse caeli haustum, Curt. – dah. Luft = Witterung, Wetter, Klima, caeli temperies, Plin. u.a. (s. Mützell Curt. p. 269): intemperies caeli, rauhe L. od. W., Liv.: gravitas huius caeli, hiesige ungesunde L., Cic.: serenitas caeli, Sen.: status caeli, Witterungsverhältnisse, Curt.: c. vernum, Sen.: c. tenue purumque et propterea salubre, Ggstz. caelum pingue et concretum, Cic.: c. liquidum, Ov.: c. spissum, Ov. u. Sen.: c. palustre, Sumpfluft, Liv.: c. bonum, Cato: c. pestilens. Sen.: c. temperatum, Cels.: c. crassum, Cic.: c. mitissimum, Liv.: c. umidum, siccum, Cels.: c. frigidum, calidum, Cels.: c. grave, Sen. u. Suet. – γ) als Träger der Tageszeit, albente caelo, Sisenn. 4. fr. 103 (b. Quint. 8, 3, 35). Caes. b. c. 1, 68, 1, od. caelo albente, Auct. b. Afr. 11, 1 u. 80, 3: albescente caelo, Paul. dig. 28, 2, 25. § 1: vesperascente caelo, Nep. Pelop. 2, 5. – c) der freie Himmel als Gesichtskreis, Horizont, libertas caeli, Quint.: cuicunque particulae caeli officeretur, Cic.: nox umida caelum abstulit, Verg. – dah. die Himmelsgegend, der Himmelsstrich, in eam caeli partem spectat, Plin.: hoc caelum, sub quo natus educatusque essem, Liv.: caelum, non animum mutant, qui trans mare currunt, Hor. – d) der Himmel als Sitz der unsterblichen Götter, me assere caelo, erkläre mich himmlischen Ursprungs, Ov.: de caelo delabi (v. Romulus), Liv.: de caelo delapsus, wie ein Bote des Himmels, ein Gottgesandter, Cic.: u. so de caelo demissus, Lucr., caelo missus, Tibull., quasi de caelo missus, Iustin.: caelum conscendere, in den H. steigen, Val. Max.: alqm in caelo ponere, Iustin.: in caelum ire od. abire, gen H. fahren, Suet., Petr. u. Tibull.: so auch in caelum plurimo igne attolli, Tac.: non ad mortem trudi, verum in caelum videri escendere, Cic. – dah. α) = die Götter selbst, sunt commercia caeli, mit dem H. haben wir (Dichter) Umgang, Ov. am. 3, 549. – β) = göttliche Verehrung, quid me caelum sperare iubebas, Verg. georg. 4, 325. – γ) = Unsterblichkeit, virum caelo Musa beat, Hor.: dicare caelo, Plin.: decretum patri suo caelum, sein V. wurde für unsterblich erklärt, unter die Götter versetzt, Tac. – e) personif., Caelum, ī, n. = Caelus (s. caelus no. II), Hyg. fab. praef. in. p. 2 M. – II) übtr. = die Wölbung, Decke, imum c. camerae, der innere Himmel (die innere Seite) des Gewölbes, Vitr. 7, 3, 3: capitis, Plin. 11, 134. – ➳ Apokop. Form. cael, Enn. ann. 561 (b. Auson. Technop. (XXVII) 13, 17. p. 139 Schenkl. – ➳ Die Schreibung caelum, nicht coelum, jetzt in den meisten Ausgaben, vgl. Wagner Orthograph. Verg. p. 413.

1 caelum [CL], ~ium , chisel. scalprum vel scalpellum vel ~um, græfsex Ælf. Gl.; 9‥ celon, ‥ cilion, ‥ stempingisern WW; a cheselle, celtis, celium, ‥ scalprum CathA.

2 caelum [CL] 1 sky, heaven (astr. or sim); b (m. pl.). c climate. pendeo nec caelum tangens terramve profundam Aldh. Aen. 49 (Lebes) 2; latus concelebrat sub caeli cardine mundus Id. VirgV 1887; qui primo filiis hominum ~um [AS: heben] pro culmine tecti ‥ creavit (Cædmon) Bede HE IV 22 p. 260; si ea quae ~i ambitu continentur vellent non esse sub ~o aut elongari a ~o, nullatenus possent nisi ~o esse nec fugere ~um nisi appropinquando ~o Anselm (CurD I 15) II 73; post firmamentum quo lucida sidera fixit / ethereum celum posuit tribuitque colendum / cetibus angelicis; ‥ / postmodo supposuit lunari corpore fulgens / aërium celum V. Merl. 764–71; Beleth RDO 4 (v. crystallinus 1c); majores in astrologia affirmant corpus ~i esse non ex massa hujus substantie corruptibilis sed ex quadam quinta essentia D. Morley 22; Deus ‥ creavit ~um et terram, hoc est ‘mundum’. ‥ empyreum ~um mundum dixerim propter sui munditiam. ‥ super istud arbitror esse ~um Trinitatis, ubi sola Trinitas habitat non localiter sed incircumscripte. ‥ sub ~o hoc est ~um superempyreum, in quo tradunt esse Christum hominem. ‥ sub empyreo ~um est sidereum vel etherium, quod firmamentum nominat Moses. ‥ dicitur quoque ~um quasi καθ’ ἥλιον; sol enim ibi suppositus ipsum illustrat. ‥ ~o sidereo subjungitur ~um aereum, in quo sancti habitant usque ad judicium. ‥ sub hoc est ~um aqueum, quod terram contingit et humectat. ‥ et septimum ~um, †de [v. l. in] quo transferentur sancti post judicium, de quo scriptum est ‘erit ~um novum et terra nova’ [Apoc. xxi 1] Gerv. Tilb. I 1; dico quod [Paulus] raptus fuit ‘ad tertium ~um’ [II Cor. xii 2], id est ad empyreum ~um, non quod anima tunc localiter fuerit in ~o empyreo‥, nihilominus tamen quantum ad modum actus sui fuit in ~o empyreo Hales Qu. 1351; unus [motus] est celi ultimi super duas axis extremitates, sc. polum articum et polum antarticum Sacrob. Sph. 79; obedientia ista, quam habent trice ad virtutem ~i primi, signum est sublimationis earum et ‥ assimilationis nature celesti Gros. 38; aera temptaret celumque invadere vellet / si cupidus celo posset habere viam Garl. Tri. Eccl. 119; hoc verbum ‘~um’, quod est pure Latinum, Grece interpretantur, dicentes quod ~um dicitur quasi ‘casa helios’ Bacon Maj. I 87; non est dubium ‥ quin ~um nonum sit aqueum Ib. II 63 (cf. Bacon V 13).  b sic igitur celos habitatos ordine terno / spirituum fecit V. Merl. 784; ex altera parte bulle sculpto ‥ piscatore Petro et supra eum clave, quasi manu Dei de ~is ei porrecta W. Fitzst. Thom. prol. 13; virtutes ~orum et stellarum producunt ubique diversas res in proprietatibus et naturis Bacon Maj. I 138; astrologia speculativa ‥ certificat numerum et figuram ~orum et stellarum Id. Tert. 106; s1453 det Deus ~os taliter rotare super nos desuper ut habeant nubes pluere nobis Reg. Whet. I 110.  c tam ~i temperie quam aeris salubritate feliciter Hibernia fecundatur Gir. TH I 3; secundum diversitatem habitantium sub diversis ~i parallelis variantur mores Bacon Maj. I 250. 2 heaven (Christian); b (m. pl.). c a heavenly place (w. ref. to a Carthusian monastery). praemia sumpturus cum caeli coetibus almis Aldh. VirgV 2442; ad sempiterna animarum gaudia adsumtus in ~um Bede HE IV 14; a990 discrĭminando Deus videat molimina sparsa / caelŏtenus servans teque tuosque (Ep. ad Dunst.) Mem. Dunst. 373; eum ~i cives frequentabant in terris Osb. V. Dunst. 23; s487 [Aurelius] Deum ~i ‥ laudare non cessavit M. Par. Maj. I 220.  b cui licet in terris stirpis generamina surgant, / attamen in caelis virtutum culmina scandit Aldh. VirgV 144; migravit ad ~os Bede HE II 7; mirandum quod ipse adhuc terrigena angelicis concentibus admisceretur in ~is Osb. V. Dunst. 23; s991 porrectis fratres in altum votis et vocibus, his aera pulsant, illis ~os onerant Chr. Rams. 92; redemit nobis regnum ~orum Anselm (CurD I 6) II 53; ut [Edgitha] a famulis honorificaretur in terris sicut a sponso et Domino venerabatur in ~is W. Malm. GP II 87; auribus sustinuit ~orum Dominus [ME: þe heovenliche loverd] exprobrationes AncrR 32; s1342 papa ‥ determinavit ‥ quod anime sanctorum ‥ statim post mortem et purgacionem ‥ sunt in ~o ~orum, regno et paradiso celesti Meaux III 39; respondit rex dicens: “regnum ~orum, cui me semper ab infantia mea devovi, appellans exposco” Blakman Hen. VI 19.  c post transmigrationem vestram ad ~um cellatum Devizes prol. f. 25. 3 inhabitants of heaven (collect.) or God. b (m. pl.) heavenly beings or inspired men. divina potentia caeli Aldh. VirgV 274; alii ‥ aestimant ~i ‥ nomine totam spiritualem intellectualemque creaturam conditam Eriug. Per. 545C; preter hoc septiforme ~um est adhuc quoddam quinquepartitum ~um ‥ et primum quidem snmmum illud ~um omnibus aliis ~is sublimius ipsum est Deus noster. ‥ Christum quoque ‥ sublime dicimus ~um, ad quod videtur tunc sanctus David oculos elevasse quando ait: ‘~um ~i Domino’ [Psalm. cxiii (cxv) 16]. ‥ est tertium ‥ ~um ‥ capacitas ‥ angelici intellectus. ‥ est itaque ~um quoddam mundus hic. ‥ quintum ~um ‥ ipsum est aer iste Ad. Scot Serm. 277–9; J. Howd. Ph. 852 (v. caelicida).  b ego puto ~os habere diversam significationem in numero plurali sicut ‥ in singulari. ‥ sunt enim ~i ‥ sancti angeli de quibus sanctus David: ‘~i’ inquit ‘distillaverunt a facie Domini’ [Psalm. lxvii 9 (= lxviii 8)]. ‥ nonne apostoli et ~i fuerunt ‥, de quibus videtur sanctus Job dixisse: ‘spiritus ejus ornavit ~os’ [Job xxvi 13] ? ‥ ~i autem quidam sancti nostri predicatores sunt, de quibus Psalmista ‘~i’ inquit ‘enarrant gloriam Dei’ [Psalm. xviii 1]. ‥ sed et sapientiores quique in ecclesia ~i quidam sunt, quos ‥ videtur legislator ‥ in Deuteronomio [xxxii 1] alloqui. ‥ spirituales nihilominus viros in scriptura sacra ~os frequenter inveni appellatos ut est istud in Psalmo [cxxxv (cxxxvi) 5] Ad. Scot Serm. 287. 4 ceiling. b canopy. Cf. caelare, caelatura, celura. [Aldredus, ob. 1069] ecclesiam [Beverlaci] ‥ superius opere pictoris, quod ~um vocant, auro multiformiter intermixto mirabili arte constravit T. Stubbs Chr. 353; s1174 [ecclesie] ~um inferius egregie depictum, superius vero tabule plumbee, ignem interius accensum celaverunt Gerv. Cant. I 1; super hunc [murum interiorem chori] tectum erat et ~um egregia pictura decoratum Ib. 13; s1527 hujus templi toreumata seu ~um ipsum opere exasciato imaginibus et principum insigniis fabricari fecit et picturis ‥ decoravit Reg. Aberd. II 249.  b 1328 unum selum super lectum precii vj d. Reg. Exon. 566.

1 cælum, (16) ī, n. , ciseau, burin, instrument du ciseleur, du graveur : Cic. Ac. 2, 85 ; Quint. 2, 21, 24 || cælum figuli Mart. 6, 13, 1, roue du potier.

2 cælum, (6) ī, n. , ciel ¶ 1 ciel, voûte céleste : rotundum ut cælum terraque ut media sit... sol ut circumferatur Cic. de Or. 3, 178, à savoir que le ciel soit rond, que la terre soit au centre, que le soleil tourne autour ; in cælum ascendere naturamque mundi et pulchritudinem siderum perspicere Cic. Læl. 88, monter dans le ciel et contempler la nature de lʼunivers, la beauté des astres ; sidera infixa cælo Cic. Nat. 1, 34, astres fixés à la voûte du ciel || phénomènes célestes, signes du ciel : de cælo servare Cic. Div. 2, 74, etc., observer le ciel [chercher à voir des signes dans le ciel] ; de cælo apud Etruscos multa fiebant Cic. Div. 1, 93, en Étrurie, il se produisait dans le ciel beaucoup de phénomènes ; de cælo percussus Cic. Cat. 3, 19 (tactus Liv. 22, 36, 8 ); e cælo ictus Cic. Div. 1, 16, frappé, atteint de la foudre ; cælo albente Cæs. C. 1, 68, 1 ; vesperascente Nep. Pel. 2, 5, au point du jour, à la tombée de la nuit ; eodem statu cæli et stellarum nati Cic. Div. 2, 92, nés avec le même état du ciel et des astres || [prov.] : cælum ac terras miscere Liv. 4, 3, 6, soulever (remuer) ciel et terre ; toto cælo errare Macr. Sat. 3, 12, 10, se tromper lourdement || [séjour de la divinité] : de cælo delapsus Cic. Pomp. 41, tombé (envoyé) du ciel (de cælo demissus Liv. 10, 8, 10 ) ; Herculem in cælum sustulit fortitudo Cic. Tusc. 4, 50, son courage a porté au ciel Hercule || [poét.] cælo gratissimus Virg. En. 8, 64, chéri du ciel ; me adsere cælo Ov. M. 1, 761, admets-moi au ciel (au rang des dieux) ¶ 2 ciel, hauteur des airs : ad cælum manus tendere Cæs. C. 2, 5, 3, tendre ses mains vers le ciel ; ad cælum extruere villam Cic. Domo 124, élever jusquʼau ciel une maison ; aer natura fertur ad cælum Cic. Nat. 2, 117, lʼair monte naturellement vers le ciel || [fig.] in cælum Cato tollitur Cic. Arch. 22, on porte aux nues Caton (aliquem ad cælum ferre Cic. Verr. 2, 4, 12 ; efferre Cic. Marc. 29 ) ; in cælo sum Cic. Att. 2, 9, 1, je suis au septième ciel [je triomphe], cf. digito cælum adtingere Cic. Att. 2, 1, 7, toucher du doigt le ciel ; Bibulus in cælo est Cic. Att. 2, 19, 2, on élève Bibulus jusquʼaux cieux ; de cælo detrahere aliquem Cic. Phil. 2, 107, faire descendre qqn du ciel [de son piédestal] ¶ 3 air du ciel, air, atmosphère : omnes naturæ, cælum, ignes, terræ, maria Cic. Nat. 1, 22, tous les éléments, le ciel, le feu, la terre, les mers ; repente cælum, solem, aquam terramque adimere alicui Cic. Amer. 71, enlever soudain à qqn le ciel, le soleil, lʼeau, la terre (les 4 éléments) || climat, atmosphère dʼune contrée : quæ omnia fiunt ex cæli varietate Cic. Div. 1, 79, tout cela résulte de la diversité des climats ; crasso cælo atque concreto uti Cic. Nat. 2, 42, vivre dans une atmosphère épaisse et dense ; Athenis tenue cælum... crassum Thebis Cic. Fato 7, à Athènes lʼatmosphère est subtile... épaisse à Thèbes ; ubi se cælum, quod nobis forte alienum, commovet Lucr. 6, 1119, quand lʼatmosphère dʼune contrée, qui se trouve nous être contraire, se déplace ; paluster cælum Liv. 22, 2, 11, air (atmosphère) des marais || ciel, état du ciel : cælo sereno Cic. Fam. 16, 9, 2, par un ciel serein ; dubio cælo Virg. G. 1, 252, avec un ciel incertain ¶ 4 voûte, dôme dʼun édifice, voussure : Vitr. Arch. 7, 3, 3 || capitis Plin. 11, 134, voûte du crâne.

➳ lʼorth. cœlum est défectueuse ; pour le pl. cæli, v. cælus.

caelum , i. n.
雕刻刀。擊。鈒刀。

Suggest a Translation
See an image

caelum , i. n. plur. caeli, orum. m.
天。氣。空中。— capitis 天靈蓋。— camerarum 諸臥房之頂。Varius caeli mos 各水 土不同。De caelo detrahere eum 黜其高位。De caelo ictus vel tactus 雷擊之。De caelo servare 等天兆。Caelum attingere digitis 自以爲大福者。In caelum tollere 以彼役入雲霄。De caelo lapsus vel missus 天降之人。Caelum mutare 換天氣。

Suggest a Translation
See an image

caelum, i, n.: cielo, volta celeste; de caelo servāre Cic osservare il cielo (per trarne presagi); huius caeli spiritus Cic l'aria di questo nostro cielo (che noi respiriamo); e caelo ictus Cic de caelo tactus [Liv] colpito dal fulmine; albente caelo Ces sul far del giorno; vesperascente caelo Nep all'imbrunire

digito caelum attingĕre Cic toccare il cielo con un dito; in caelo sum Cic mi sento al settimo cielo; in caelum ferre (ad caelum efferre o tollĕre) Cic innalzare al cielo (portare alle stelle); collegam de caelo detraxisti Cic hai buttato giù dal piedistallo il tuo collega

● aria, atmosfera, clima; ducĕre animam de caelo Cic respirare l'aria aperta; gravitas huius caeli Cic l'aria malsana di qui; intemperies caeli Liv le intemperie; caelum palustre Liv aria di palude.

caelum ī, n

• 2 CAV-, the sky, heaven, heavens, vault of heaven: caelum terra mariaque: quod tegit omnia caelum, O.: aliquod caeli signum, sign, constellation: in caelo regere, H.: portae de caelo tactae, struck by lightning, L.: caelum terramque miscere (of violent winds), V.: de caelo demissis, i. e. of divine descent, L.: albente caelo, at break of day, Cs.: vesperascente caelo, in the evening twilight, N.— In augury: de caelo servare, to observe the signs of heaven: de caelo fieri (of celestial signs), to appear.—Provv.: quid si nunc caelum ruat? (of a vain fear), T.: delabi caelo, to drop from the sky(of sudden good-fortune): caelum ac terras miscere, to throw everything into confusion, L.: findere caelum aratro (of an impossibility), O.—In a play on the name Caelius: caeli spatium, the breadth of the sky(or of the grave of Caelius), V.— A sky, clime, zone, region: caelum, sub quo natus essem, L.: Caelum non animum mutare, H.—The air, sky, atmosphere, temperature, climate, weather: foedus annus intemperie caeli, L.: caeli spiritus iucundus: caeli morem praediscere, V.: ducere animam de caelo, the open air: Germania aspera caelo, Ta.: salubre: serenum, V.: palustre, L.: foedum imbribus, Ta.—Fig., of well-being, heaven, the height of honor, prosperity, happiness: Caesar fertur in caelum, praised to the skies: vos ad caelum efferre rumore secundo, H.: collegam de caelo detraxisti, deprived of his position: in caelo sum, i. e. very happy: caelum accepisse fatebor, O.— Of things: omnia, quae tu in caelum ferebas, extolled.

CAELUM

CAELUM[CAELATURA]

Caelum

(γλύφανον, τορεύς). The graver's tool. See caelatura.