regius
regius, of a king, kingly, royal, regal
a vain man and as arrogant as a king
rēgius, a, um: adj. (rēx), pertaining or belonging to a king or queen, 1.696; the king’s, 1.677; royal, 1.443; subst., rēgia (sc. domus), a palace, 7.171.
rēgĭus, a, um, adj. [rex], of or belonging to a king, kingly, royal, regal.
- I Lit.: cum esset habendus rex, quicumque genere regio natus esset, Cic. Rep. 1, 33, 50: potestas, id. ib. 2, 9, 15; 2, 23, 43; 2, 32, 56: nomen, id. ib. 2, 23, 43; 2, 28, 51: civitas, id. ib. 2, 29, 52: insignia, id. ib. 2, 17, 31: ornatus, id. ib. 2, 21, 38; id. Tusc. 1, 48, 116: apparatus, id. Rep. 6, 10, 10: exercitus, Caes. B. C. 3, 104: praefectus, id. ib. 3, 104 et saep.: anni, i. e. the reign of the kings (at Rome), Cic. Rep. 2, 15, 29; 2, 30, 53: auctio, i. e. of royal property, Plin. 29, 4, 30, § 96: ales, i. e. the eagle, Ov. M. 4, 362: genus imperii proximum similitudini regiae, very much resembling regal power, Cic. Rep. 2, 32, 56: bellum, with a king, id. Imp. Pomp. 17, 50: regios nutus tueri, purposes, id. Fam. 12, 1, 1: regia, crede mihi, res est succurrere lapsis, befitting kings, Ov. P. 2, 9, 11; cf.: regia res scelus est, id. F. 6, 595: sponsus, Hor. C. 3, 2, 10: genus, id. ib. 2, 4, 15: sanguis, id. ib. 3, 27, 65: stirps, Curt. 6, 2, 8: virgo, princess, Ov. M. 2, 570; 13, 523: puer, Verg. A. 1, 677: conjux, id. ib. 2, 783: parens, Ov. M. 13, 484: legatio, Liv. 35, 32: imperium, Sen. Med. 189: cohors, Curt. 10, 7, 16: interitus regii, Val. Max. 1, 8, 11: superbum istud et regium, nisi, etc., Plin. Pan. 7, 6.—Hence, esp.: lex regia, a law investing the emperor with all the power and authority of the Roman people, Just. Inst. 1, 2, 6 Sandars ad loc.—As subst.
- A Rē-gĭi, ōrum, m.
- 1 (Sc. milites.) The royal troops, the king’s soldiers, Nep. Dat. 1, 4.—
- 2 The satraps of the king, the nobles of the royal court, Nep. Ages. 8, 3.—
- B rēgĭa, ae, f.
- 1 (Sc. domus.) A royal palace, castle, fortress, residence, the court (cf.: aula, palatium): in regia regem ipsum quasi productum esse ad dignitatem, Cic. Fin. 3, 16, 52; Caes. B. C. 3, 112: in vestibulo regiae, Liv. 1, 40: exaedificata, id. 35, 31: regiam occupare, Hor. C. 2, 18, 6; Ov. F. 4, 599: opulenta, Cat. 62, 44: Polycratis regia, Suet. Calig. 21.—
- b In partic., the royal castle of Numa, situated on the Sacra Via, close by the temple of Vesta, used subsequently for priestly purposes (for appointed sacrifices, for meetings of the priests, as a residence of the Pontifex, etc.): haec est a sacris quae via nomen habet; Hic locus est Vestae, qui Pallada servat et ignem; Hic fuit antiqui regia parva Numae, Ov. Tr. 3, 1, 30; cf. id. F. 6, 264; Varr. L. L. 6, § 12 Müll.; Fest. p. 178 ib.; Macr. S. 1, 15; 16; S. C. ap. Gell. 4, 6, 2; Plin. Ep. 4, 11, 6; Serv. Verg. A. 8, 363; Cic. Mil. 14, 37 Ascon.; id. Att. 10, 3, a, 1; Plin. 34, 8, 18, § 48 al.— Hence, atrium regium, the hall of this regia, Liv. 26, 27, 3.—
- c Transf.
- α The royal tent in a camp, Liv. 2, 12, 10; cf.: armatus exercitus regiam obsedit, Curt. 9, 5, 30; 6, 2, 9: vestibulum regiae, id. 7, 1, 4. —
- β The court, i. e. the royal family, the king and his courtiers (cf. aula; first under Aug.): tulit et Romana regia sceleris tragici exemplum, Liv. 1, 46: quicunque propinquitate regiam contigisset, id. 24, 22 fin.; Tac. A. 6, 34: Callistus prioris quoque regiae peritus, id. ib. 11, 29; cf. id. ib. 14, 13; Petr. poët. 5, 4; Curt. 6, 6, 2.— *
- γ Poet., like aula, a court for the cattle, cattle-yard: gregis regia, Val. Fl. 5, 67.—
- 2 (Sc. urbs.) A royal city, residence, capital (poet. and in post-Aug. prose): Croesi regia Sardes, Hor. Ep. 1, 11, 2: non haec dotalis regia Amatae, i. e. Laurentum, Verg. A. 9, 737: Caesarea, Jubae regia, Plin. 5, 2, 1, § 20.—
- 3 A pure Lat. name for basilica, a colonnade, portico, hall (not ante-Aug.): dum lectica ex regiā domum redeo, Aug. ap. Suet. Aug. 76: theatri, Suet. Aug. 31 fin.; Ascon. ap. Cic. Aem. Scaur. § 45 (p. 27 Orell.); cf. Vitr. 5, 7 fin.; Stat. S. 1, 1, 30. —
- 4 A pure Lat. name for the plant basilisca (v. h. v.), App. Herb. 128. —
- II Trop., royal, regal, princely, splendid, magnificent, distinguished (mostly poet. and in post-Aug. prose for the class. regalis): forma, Plaut. Mil. 1, 1, 10 (10): moles, splendid edifices, Hor. C. 2, 15, 1: vestis, Vulg. Act. 12, 21.— As an epithet of any remarkable production of nature or art: olea, Col. 5, 8, 3; 12, 49, 2; 7: pira, id. 5, 10, 18; 12, 10, 4; Plin. 15, 15, 16, § 56; laurus, id. 15, 30, 39, § 129: charta, Cat. 22, 6 et saep.: regius morbus, the jaundice (because it was said to be cured by delicate remedies, by exciting to cheerfulness, etc.), Cels. 3, 24; Varr. ap. Plin. 22, 24, 53, § 114; Ser. Samm. 58, 1033; Hor. A. P. 453: regia stella, a large star in the constellation Leo, now called Regulus, Plin. 18, 26, 64, § 235. — Hence, adv.: rēgĭē, royally, regally, splendidly, sumptuously, magnificently; imperiously, despotically: accubabo regie, Plaut. Stich. 2, 2, 53 (377): regie polita aedificia, Varr. R. R. 1, 2, 10: quae regie seu potius tyrannice statuit in aratores Apronius, imperiously, Cic. Verr. 2, 3, 48, § 115: crudeliter et regie factum, id. Cat. 1, 12, 30.
rēgius, a, um (rēx), von einem Könige ausgehend, das Wesen, die Person oder den Stand des Königs betreffend, königlich, des Königs, der Könige, I) adi.: 1) eig.: genus, Cic.: potestas, Cic.: civitas, Monarchie, Cic.: nomen, Cic. u. Liv.: ornatu regio esse, Cic.: virgo, königliche Prinzessin, Catull. u. Ov.: ales, v. Adler (als Vogel des Jupiter), Ov.: legatio, Liv.: interitus regii, Val. Max.: anni, der Regierung der Könige (in Rom), Cic.: causa, Einsetzung des Königs (Ptolemäus Auletes), Cic.: bellum, mit den Königen (Mithridates u. Tigranes), Cic.: auctio, königlicher Güter, Plin.: atrium, s. unten no. II, B, 1: poet., lympha, woraus die parthischen Könige tranken, Tibull. – regia res scelus est, Königen geziemend, eines Königs würdig, Ov. fast. 6, 595: u. so regia res est m. Infin., Ov. ex Pont. 2, 9, 11: u. vix regium videbatur m. Infin., Liv. 29, 11, 12. – 2) übtr.: a) königlich, prächtig, vorzüglich, forma, Plaut.: moles (Bauten), Hor.: fama, Plin. – v. der vorzüglichsten Art irgendeines Natur- oder Kunsterzeugnisses, olea, pira, laurus, Colum. u. Plin.: unguentum, Cassiod.: charta, Catull.: convivium regium agitare, Fronto. – morbus, Gelbsucht (angeblich weil durch delikate Heilmittel, durch Frohsinn u. dgl. geheilt), Cels., Hor. u.a.: stella. ein großer heller Stern im Gestirne des Löwen (jetzt Regulus gen.), Plin. 18, 235. – b) herrisch, herrschsüchtig, animal, Chalcid. Tim. 166 – superbum istud et regium, nisi etc., eigenmächtig u. tyrannisch wäre es, wenn man nicht, Plin. pan. 7, 6. – II) subst.: A) rēgiī, iōrum, m., 1) die Truppen des Königs, die Königlichen, Nep. Dat. 1, 4. Liv. 37, 41, 3 u. 40, 4. § 11 u. 15. – 2) die Satrapen des Königs, die Hofleute, Nep. Ages. 8, 3. – B) rēgia, ae, f., 1) die königliche Wohnung, der königliche Palast, das Schloß, der Hof, die Burg, a) eig.: α) übh., Cic., Caes. u.a. – β) insbes., ein öffentliches Gebäude in Rom an der via sacra, dicht am Vestatempel, die Königsburg des Numa, später zu priesterlichen Zwecken verwandt, Cic. Mil. 37. Ov. trist. 3, 1, 30 u. fast. 6, 264: u. dah. atrium regium, die Halle dieser regia, Liv. 26, 27, 3. – b) übtr., das königliche Zelt im Lager, gleichs. das Hoflager, Liv. 2, 12, 10. Curt. 9, 5 (22), 30. – c) meton., der Hof = die königliche Familie, Liv. 1. 46, 3; 24, 22, 14. – u. = Fürst und Hofleute, Tac. ann. 11, 29. Petron. poet. 5. v.4. – 2) rein lat. Ausdruck für basilica (βασιλική), ein öffentliches Gebäude mit doppelten Säulengängen, die Halle, Säulenhalle, theatri Pompei, Suet. Aug. 31, 5: Pauli, Stat. silv. 1, 1, 30. – 3) rein lat. Ausdr. für die Pflanze basilisca (w. s.), Ps. Apul. herb. 128. – 4) (sc. potestas) = βασιλεία, königl. Herrschaft, Persica r., Curt. 6, 6 (20), 2: übtr., gregis regia cui cessit, v. Stiere, Val. Flacc. 5, 67.
quare tantas peccaminum ~iae cervici sponte ‥ innectis moles?
quod cum auribus ~iis instillatum fuisset
furor ~ius et indignatio
ob ~iam animi ejus et vultus et meritorum dignitatem, ab omnibus diligebatur(
in ~ie necis excidium ‥ atrociter ‥ conspirarunt
quos [articulos ] pars utraque non solum verbo ~io, verum sigillis regis ‥ ratificat
gubernationis personae nostrae ~iae
omnis multitudo ~ia
a ~iis austurcariis
hic ‥ cum primum curiam ~iam lambere cepisset
pars ~ii exercitus ‥ cives Londonienses ‥ trucidarunt
Paulinus veniens cum rege et regina in villam ~iam quae vocatur Adgefrin
nascitur ‥ in ~io vico nuncupato Kymesinthia
quando aliquid super dominum regem injuste occupatur, ut in dominicis ~iis
custodia sigilli ~ii
senescallus domus ~ie
iste ‥ in forestia ~ia ‥ principalis custos
sigillis ~iis
piscis ~ius, rumbus, vel cetus, vel alius hujusmodi
fit interdum ut aves ~ie regi qualibet ex causa promittantur, accipitres sc. vel falcones
quietum ab omni scoto ~io
yssak’ et custumam reyam(v.
sicut liber ~ius hoc testatur(v. 2
ex majestatis regie / progenie(
eum quasi ~ie majestatis [occisorem ]
ratione dignitatis ~ie
in ‥ ~ie dignitatis nostre prejudicium
contra ‥ jus ~ium
nec ullus eorundem ‥ in statu suo ~io ledebatur
trabea, vestis ~ia, toga purpurea
quasi ~ie corone insidiatores
de proprietate corone ~ie
dominorum qui in parliamento ~io sedem habent
emendatio fracti pontis in via ~ia(
si in via ~ia fiat assultus super aliquem,(forestal est
dicitur ‥ proprestura ‥ quando aliquis in civitate domini regis super ~iam plateam aliquid edificando occupavit
strata ~ia, que Watlyngestrata dicitur, fecit resecari
statuit ut ‥ vie ~ie ad civitates ducentes immunitate confugii gauderent
ipse cum R. B. ‥ in alta via ~ia insultum fecerunt in quendam R. M.
ut nec ‥ a ~ia vitae via ‥ declinemus
ut via ~ia pergens ad perpetuae civitatis portam pervenire merearis
abbate ‥ ~iam catholicae fidei viam demonstrante
qui versus celi regiam / te nobis viam regiam / paras amoris studio
grammaticorum ‥ volumina ‥ renovare studuimus, ut stratas ~ias sterneremus, quibus ‥ futuri scholares incederent
quidam malefactores ‥ infra virgam ~iam usque R. accedentes, Rogerum de B. ‥ ejecerunt
pacis ~ie perturbationibus
W. comes ‥ pacem ~iam fregit
in causis ~iis,(grithbreche c solidi,stretbreche c solidi ‥
servientes ‥ universitatis ‥ per breve ~ium fecit attachiari suggestionibus suis mendosis
omnes ‥ latrones ‥ per adventum istius ducis ad pacem sive cartis ~eis sive nummo sunt revocati
tenetur rex inunctus preminentius ‥ omnes ~ias et regiminis sui actiones dirigere
si hos ~ia non terreret censura, minime peragerent jussa, vicit vero cordis pietatem ~ius terror
per virgam viginti pedum de ulna ~ia
duo cotagia cum pertinenciis simul jacencia in Stamforde ‥ in longtitudine viginti sex virgas ~ias
curiam adivit ~iam possessiunculam suam repetiturus, qua fuerat circumscripto judicio destitutus
successit in regnum Ini de stirpe ~ia
quanta ‥ et quam laudabili ~io in sanguine diligentia
sub sancti abbatis amphibalo, latera ~iorum tenerrima puerorum ‥ crudeliter ‥ laceravit
baptizatus et Yffi filius Osfridi, sed et alii nobiles ac ~ii viri
defunctus ‥ ~ius juvenis regio tumulatur sepulchro
ut habeant [(monachi ] ‥ omnes ~ias libertates, murdrum, mortem hominis ‥
qui clamant ‥ libertates ~ias, ut furcas ‥ et alia que ad coronam pertinent(
ratione prerogative nostre [sc. episcopi Dunelm’ ] ~ie
accipiter est avis ~ia
est ‥ aquila quasi regina inter volucres)
~io ‥ sepulchro
votive basilice ‥ quam ‥ ~ia magnificentia ‥ statuit
ut ‥ cibus refectionis sit aridus et simplex, non frixus, ‥ vulgaris, non ~ius ‥
~ius morbus, corporis color efficitur sicut pedes accipitur [l. accipitris ]
secundus a ‥ summitate cerebri planta tenus morbo ~io [gl.: i. lepra ] turgescens ‥ fetidum exalavit spiraculum
de his qui ~io morbo vexantur ‥ . ‥ hi extra civitatem comitari debebunt(
ut ‥ nonnullos etiam ~ius morbus, medicis sane incurabilis, per merita virginis relinqueret
totum corpus ‥ morbo ~io correptus extabuit ‥, postulis per totum corpus protuberantibus
miser cui ‥ morbus irrepserat quem ~ium vocant ‥ qui totus virulenta stillabat sanie
exeuntibus illis [sc. archiepiscopo et ejus familiaribus ] occurrit multitudo morbo ~io laborantium, pauperum, et infirmorum
nunc fimi fedior fetet effusio / quam sentit quilibet in morbo regio
extra urbem ‥ ~ia valetudine fluentibus ligneas [domos ] locavit
~ia valitudo totum corpus ejus purulentis ulceribus occupans ‥ episcopus ‥ nullum invenit remedium quoad vixit leprosus
quia ~ius morbus, id est lepra anime, ut unguento curatur(
hec oculum dextrum ~io morbo inflata
de cura scrofularum ‥ . ‥ vadat ad regem ut ab eo tangatur ‥, quia iste vocatur morbus ~ius et valet tactus ‥ regis Anglicorum
reges ‥ Anglie ‥ per tactum manuum suorum ‥ infestos morbo quodam qui vulgo ~ius morbus appellatur ‥ curant
~ium unguentum ‥ ita dictum quod ~ius morbus eo curatur(
scupa regia, epericus
scopa ~ia, i. herba S. Johannis secundum quosdam
scopa ~ia, ypericon, fuga demonum ‥ herba Johannis idem, ‥ A.Seint Joneswert
scopa ~ea
hec ~ia, -e, i. domus regalis
conspicatus ingentem ~iam, aureos parietes, aurea omnia ‥
hec sunt Londonis: pira pomusque, regia, thronus
coronatam reginam, hiis completis solemniis, deducunt in ~iam
hec ~ia, est domus regis
unam magnam ~iam lapideam plumbo coopertam cum pertinentiis construxerat apud Ely
prosilit de ergastulo / carnis evulsus clanculo / clavigero et regiae / caeli adhesit munitae(
sed cella mea quam angusta est, dicas. at celi ~ia amplissima est
sputis exuberans plus luto vilescit / flos quo celestis regia serenatur
versus celi regiam
si illud insigne ~ium aliqua ‥ violentia concussum corruerit, suo regnatrix solio humi dejecto utrumne exsulabit?
presbyter inde manus lavat, ut, vestigia sordum / si qua manent, penitus mundentur regia cordum
venie vena, regia speciei, / stola candescens, diadema decoris
corredia monasterialia, sed sicut in ~ia equitabant, cum uno equo vel bino
inter quam [sc. turrim ] et templi ~iam sanctus Dei famulus corpore humatus fuerat
inter templique sacram ‥ aulam
Suuithunus ‥ infra templi ~iam gloriosissime translatus
perfectam ‥ ~iam totam ‥ omnicolore pictura ‥ decoravit [v. l. totam ~iam tabulatis desuper cameravit, totam vero basilicam . omnicolore pictura ‥ decoravit ]
rēgĭus, (7) a, um (rex), ¶ 1 de roi, du roi, royal : genus regium Cic. Rep. 1, 50, race royale ; regia potestas Cic. Rep. 2, 15, puissance royale, royauté ; regium munus Cic. Verr. 2, 4, 65, cadeau dʼun roi ; regii anni Cic. Rep. 2, 29, la période monarchique [à Rome] ; bellum regium Cic. Pomp. 50, guerre contre des rois [Mithridate et Tigrane] ¶ 2 despotique, tyrannique : regia dominatio Cic. Verr. 2, 5, 175, domination despotique ¶ 3 royal, digne dʼun roi, princier, magnifique : Hor. O. 2, 15, 1 ¶ 4 épithète de plantes, dʼarbres : Col. Rust. 5, 8, 3 ; Plin. 15, 56 ; 15, 129 || regius morbus Hor. P. 453 ; Cels. Med. 3, 24, la jaunisse ; regia stella Plin. 18, 235, étoile royale [auj. Régulus, dans la constellation du Lion] ¶ 5 m. pl., regii : a) les troupes du roi : Nep. Dat. 1, 2 ; Liv. 37, 41, 3, etc. ; b) les satrapes : Nep. Ages. 8, 3.
- 1. koninklijk, v.e. koning [insignia; potestas; civitas monarchie; genus; nomen; causa het op de troon zetten v.d. koning; ornatus; bellum met een koning; exercitus van de (Perzische) koning; legatio; virgo prinses; ales = adelaar (als vogel v. Jupiter)]; — subst. rēgiī, ōrum m (a) koninklijke troepen; (b) hovelingen;
- 2. een koning waardig, passend bij koningen; ➤ more -o vivere teugelloos;
- 3. prachtig [apparatus; comitatus; moles gebouwen];
- 4. tiranniek, despotisch, heerszuchtig [spiritus despotische hoogmoed; ira];
- 5. (med.) morbus ~ geelzucht.
Regiam turrimdixit Ordericus Vitalis lib. 10. quemadmodum
Regiasnude vocabant majores januas palatiorum et basilicarum. Vide Regia 3.
Regium prophetamvel
psaltem, pro quo mallet
Rex prophetavel
psaltes; quod
Regiusnon sit Rex ipse, sed ad Regem pertinens : quare potius Nathan ipsi diceretur
Regius propheta, etsi non quasi propheta, quomodo vir Dei erat, sed quia filius Regis.
Regia femina, Fiscalina, in Lege Ripuar. tit. 16. § 1. Vide Homines Regis in Homo.
Post aliquantum temporis computruit morbo Regio.Vide Morbus regius.
rēgius
adj.
- rex, of a king, kingly, royal, regal: genere regio natus: potestas: apparatus: exercitus, Cs.: anni, i. e. the reign of the kings(at Rome): ales, i. e. the eagle, O.: genus imperi proximum similitudini regiae, closely resembling royalty: bellum, with a king: regios nutūs tueri, the king's orders: sponsus, H.: virgo, princess, O.: parens, O.: legatio, L.—Plurm. as subst, the king's troops: regii, i. e. regia acies, L.: fama ad regios perlata, the satraps, N.—Like a king, worthy of a king, royal, kingly, magnificent: Regia res est succurrere lapsis, O.: Regia res scelus est, O.: morbus, jaundice(because the patient was to live like a king), H.—Of a palace: atrium, of the castle of Numa, L.
-
…credendo conroboraverunt ; quorum auctoritate multi non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam…
Cicero, in Catilinam
-
…sapientia validum erat, rei publicae consultabant ; hi vel aetate vel curae similitudine patres appellabantur. Post, ubi regium imperium, quod initio conservandae libertatis atque augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominationemque se convortit, inmutato more…
Sallust, Catilina
-
…. Deinde multi memores Sullanae victoriae, quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria talia sperabat. Praeterea…
Sallust, Catilina
-
…propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiundis beneficiis amicitias parabant. Imperium legitumum, nomen imperi regium habebant. Delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum erat, rei publicae consultabant ; hi vel…
Sallust, Catilina
-
…Siculos negotiatores fecerit. posteaquam tantam multitudinem collegerat emblematum ut ne unum quidem cuiquam reliquisset, instituit officinam Syracusis in regia maximam. palam artifices omnis, caelatores ac vascularios, convocari iubet, et ipse suos compluris habebat. Eos…
Cicero, in Verrem
-
…qui ab auro gazaque regia manus, oculos, animum cohibere possit, non erit idoneus qui ad bellum Asiaticum regiumque mittatur. ecquam putatis civitatem pacatam fuisse quae locuples sit, ecquam esse locupletem quae istis pacata esse videatur Ora…
Cicero, pro Lege Manilia
-
…Quid illis omnibus, quorum imagines duci vides Quid maioribus tuis Quid L. Bruto, qui hunc populum dominatu regio liberavit Quid te agere Cui rei, cui gloriae, cui virtuti studere Patrimonione augendo At id non est nobilitatis…
Cicero, de Oratore
-
…geri prohibuerat. Hirtius nihil nisi considerate, ut mihi crebris litteris significat, acturus videbatur. praeter Bononiam, Regium Lepidi, Parmam totam Galliam tenebamus studiosissimam rei publicae ; tuos etiam clientis Transpadanos mirifice coniunctos cum causa habebamus .…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…ferendum vix erat. quem hominem vegrandi macie torridum Romae contemptum, abiectum videbamus, hunc Capuae Campano fastidio ac regio spiritu cum videremus, Blossios mihi videbar illos videre ac Vibellios. iam vero qui metus erat tunicatorum illorum et…
Cicero, de Lege Agraria
-
…, sed eos, qui in aliquo honore sunt, quorum ordo proxime accedit, ut secundus sit, ad regium principatum, sic in vita non ea, quae primo loco sunt, sed ea, quae secundum locum optinent…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum