servare

servare [CL] 1 to look at, examine, inspect. b to keep to, follow (track, in quot. fig.). vacuas domibus plateas ~averunt Ord. Vit. XII 4 p. 326; 1269 coronatores missi fuerunt [ad] ~andum vulnus CBaron 86.  b viam vite ‥ male ~ando perdiderant J. Ford Serm. 33. 6; id modicum volumen cerne et vestigia ejus ~a Haudlo 178. 2 to watch over, keep under guard. b to protect or save from danger or death. c to defend, preserve from loss (also fig.). d (~are pacem or sim.) to keep the peace. e (pres. ppl. as adj., in quot. w. obj. gen.) protective, observant. f (absol.) to keep watch, look out. hanc [terram] ‥ W. rex concessit et ‥ commendavit ut eum ~aret quamdiu viveret DB I 211vb; quando rex jacebat in hac civitate, ~abant eum vigilantes xij homines de melioribus civitatis DB I 252a; archiatri ‥ regem ‥ quiescentem tota nocte ~averunt Ord. Vit. VII 16 p. 248; ipsum [consulem] rex ‥ cum duobus sororiis suis arta ~avit custodia Ib. XII 39 p. 463; canis ‥ suus eum ~avit donec esuriens famem sustinere non potuit Natura Deorum 28; s1399 domina Isabella ‥ ~abatur in castello ‥ cum magna diligencia Chr. Kirkstall 135.  b sanctus Noe quem Deus ~avit in diluvio Nunnam. 58 (= Cerne 103); excepto uno puerulo quem orationibus patris sui a morte constat esse ~atum Bede HE III 23; masculum et feminam de animantibus Dominus in arca ~avit H. Reading (I) Haeret. III 1289A; Deum ‥ oravit ut fideles suos a tempestatum tormentis ~et et in viam rectam dirigat (Brendanus 7) VSH II 272.  c castimoniae continentiam quam sacris servientes altaribus ~are debuerunt Willib. Bonif. 16; licet ei ~are virginitatem Anselm Misc. 348; virginitatem ‥ Deo ‥ vovit et fortissime ~avit Eadmer Virt. 581B; satellites munimenta diligenter ~averunt Ord. Vit. X 10 p. 57; arcem munitissimam ‥ ~amus Ib. X 18 p. 100; Ulixes ‥ uxorem habuisse dicitur Penelopen castissimam, quia omnis sapiens pudicitiam ~are nitatur Alb. Lond. DG 11. 9.  d pacem et securitatem ~abo tam per me quam per meos in personis qui pacem michi ~averint W. Malm. GR V 422; pro pace ~anda et justitia tenenda (Ass. Clarendon) R. Howd. II 248; 1345 (v. 2 frithum).  e ~antissimus custos verecundie W. Malm. Wulfst. I 2; namque virum sanctum quis non meliore putaret / fortuna dignum, quis non succurrere gaudet / illi, quo nemo spirat servantior aequi J. Herd Hist. IV Regum 15.  f illam / qua vigil e speculis pernox servaverat horam Bede CuthbV 794. 3 to have custody of or responsibility for the tending, care, or administration of, keep: a (human being); b (animal, also fig.); c (property or land). d (absol.) to serve (cf. et. servire). a 1212 per servicium esse [? l. essendi] hostiarius domini regis et ~andi meretrices Fees 103.  b 762 (12c) concedo ‥ [pascuum] xij greguum porcorum ad serbandum in publicis locis Ch. Roff. 4; per aliquot annos gregem Dei diligenter ~avit Ord. Vit. X 4 p. 19; 1212 per servicium ~andi aves domini regis Fees 103.  c terra regis de regione quam Rogerus Bigotus ~at DB II 281b; hanc terram ~avit Godricus dapifer in manu regis DB II 125; 1188 me ‥ servientem suum fecerunt, sc. ad hostium bracini sui ~andum vel ad aliud officium ‥ faciendum Feod. Durh. 128n; s1242 vicariam ‥ archidiaconus L. tradidit domino Waltero causa rei †seriende [MS †seriendi; ? l. ~ande] Ann. Tewk. 126; 1270 ad domum vestram ~andam AncC 7/3.  d triquadro postquam servaverat anno, / pluribus emisit sotiis fretum duce quodam Frith. 94; [Ricardus] ~antes quasi omnes ad robas suas tenuit Graystanes 35. 4 to keep or maintain (in spec. condition). b to keep safe, preserve, retain (also fig.). c to preserve the memory of (act or event). d to store up, hold (w. view to future use or enjoyment). a conjuratione superbi operis sese inmunem ~averit Bede Gen. 120C; his similia ‥ semper ~ant ‥ in eadem syllaba accentum quem prius habuerant Abbo QG 3 (7); virtus defuncti ‥ domum illesam ~avit Eadmer Wilf. 54; quod confessores ‥ mundas manus ~ent Norw. Cath. Pri. 108; ~are ‥ indempnes Knighton I 392 (v. indemnis 1b); 1468 de firmis foreste ‥ ex eo quod dominus rex mandavit ~are vastam ExchScot 540; 1509 jurabunt ‥ quod ~abunt cistam indemnem ‥ StatOx 324.  b ossa ejus ‥ ad ecclesiam, in qua nunc ~antur, translata sunt Bede HE III 11; Augustiniana pignora ‥ quae ille ‥ nocte imminente secum ~avit Gosc. Transl. Aug. 28D; quam vim et apud Latinos ~at S Abbo QG 11 (27); si [martinete] mortue sicco in loco ~entur, putrescere nesciunt Gir. TH I 18; queritur an alius debeat ~are secretum Holcot Wisd. 89; ubi archa Dei cum aliis reliquiis Judeorum ~abatur Itin. Mand. 60.  c 704 (8c) ut firmior hujus donationis largitio jugiter ~aretur CS 111; 824 vicissitudinem ‥ ~andi CS 381 (v. 4d infra); 861 (13c) si quis ‥ heredum ‥ hanc meam donationem vel libertatem ~are voluerit Ch. S. Aug. 22.  d auri abundantia ‥ quod ipsae [formicae] sua ~ant industria Lib. Monstr. II 15; divitias saeculi ‥ si ~averis, sine dubio perdes Alcuin Moral. 626A; 824 (9c) si quis ‥ hanc nostram vicissitudinem nisus fuerit servandi, ~etur ei aeterna beatitudo CS 381; dicat ei architriclinus iste, quod bonum usque adhuc ~averit vinum Ad. Scot Serm. 436C; 1390 de ‥ ij standard' argent' ad imponend' infra ij salar' arg' deaur' pro sale ~ando Ac. Foreign 25G; 1450 pro dolio ad ~andam aquam pro latomis DocCOx 326. 5 to observe or follow (instruction, procedure, or tradition); b (assize). c to keep (faith, one's word, or promise of action); d (~are diem) to keep an appointment (to appear in court on appointed day). e (eccl.) to keep or observe (feast or commemoration). vere Christicole servant monastica jura Mir. Nin. 74; 868 (12c) quamdiu Christiana fides in terra serbatur Ch. Roff. 26; ille frater ‥ mandatum viri Dei ~are neglexit Wulf. Æthelwold 33; summo ‥ studio ~antes silentium W. Malm. GR IV 336; in episcopatu monachatum ~avit Ord. Vit. IX 18 p. 623; s1311 ordinationes ‥ nunquam tamen ~ate fuerunt, quas ‥ rex nec approbavit nec ~avit Ad. Mur. Chr. 15; 1419 idem processus ~atus erat in die S. Stephani MGL I 28.  b 1203 de pannis, unde assisa non ~ata est Collect. Staffs IX 98; 1221 assisa de latitudine pannorum non est ~ata sicut provisum fuit SelPlCrown 97; 1228 assisam de pane et cervisia ‥ prior et ballivi ‥ ad proxima placita assideri et ~ari faciunt ‥ et capiunt misericordias ubi non ~atur talis assisa Feod. Durh. 283; 1285 habere emendas de assisa panis et cervisie non ~ata Aids II 24.  c fidem ‥ pollicitam ~are disponit Bede HE II 12; filio ‥ jusjurandum non ~avit Ord. Vit. XI 2 p. 169; proditionibus semper insistunt; fidem datam nemini ~ant Gir. TH III 20; fidem, quam Deo suo dominoque terreno non ~avit J. Sal. Pol. 615A.  d 1205 dictum est Cecilie quod ipsa ~it tunc diem suum CurR III 317; 1206 quum non ~avit diem suum rem[an]' in misericordia SelPlCrown 52; 1219 ostensurus quare non ~avit diem sibi datum CurR VIII 137; 1290 preceptum fuit juratoribus quod ~arent diem suum a die S. Michaelis in tres septimanas State Tri. Ed. I 31.  e tricesima die pro eis missa agatur et exinde post annum si voluerint ~atur Theod. Pen. II 5. 2. 6 f. l. figura corporea †servata [l. serrata] Adel. Elem. XI def. 7 (v. serratus 2).