excedere

1 excedere v. excaedere

2 excedere [CL] 1 (intr.) to go away, withdraw; b (fig.); c (w. mente); d (w. ref. to memory). e (pass. s. act.) to extend (in space). ~o, egredior GlC E 430; excessit finibus illis Frith. 780; Gosc. Wulfh. 2 (v. cuniculus 1a).  b paululum secedit et ~it remotis in partibus quasi verecundis et occultis natura ludit excessibus Gir. TH pref. p. 21.  c si quis Christianus subita temptatione mente sua ~erit vel ‥ se ipsum occciderit ‥ Theod. Pen. II 10. 4.  d a690 tuum ‥ discipulatum ‥ efflagito ut oblitterata nequaquam memoria ~at quod ‥ Aldh. Ep. 5 p. 491; 1266 a memoria vestra non credimus ~isse [sic] ‥ Cl 224.  e planta ‥ cujus palmites ~untur per unum brachium Bacon V 122. 2 (trans.) to leave, quit. b to pass from (condition). c (w. hominem) to die. nec Romana prius falsi pilotria testes / excedent, justas donec pro crimine poenas / jure luant Frith. 1190; quid mihi nam prodest, vinclis quod liber apertis / excessi vigiles ‥? Wulf. Swith. II 597 (cf. ib. 930: limen ‥ excessit).  b qui ubi infantiles annos ‥ excessit, puer factus ‥ ad sanctitatis opera semetipsum cepit informare Eadmer V. Osw. 1.  c s1135 catholicus rex ‥ Deo se commendavit, sicque ‥ incipiente nocte hominem excessit Ord. Vit. XIII 19 p. 50. 3 to exceed, go beyond (limit); b (w. abstr. obj.). c to transcend. ~at, oferstige GlH E 673; quandoque invaduntur ipsi limites terrarum et per occupationem ~untur Glanv. IX 13; s1316 tanta ‥ aquarum inundancia quod fluvii terminos solitos ‥ excesserunt Graystanes 36.  b Erycis ‥ bellorum instrumenta omnem modum humanum ~entia leguntur Lib. Monstr. I 51; vellem aliquanto diffusius scribere, nisi lex epistolae cogeret me brevitatem non ~ere Anselm (Ep. 101) III 233; [siccitas] ‥ qualitas [est] pessima quando debitam ~it in corporibus proportionem Bart. Angl. IV 3 (cf. (v. 4c infra)); res que retinent ‥ calorem cordis temperatum ne suos ~erit terminos Bacon IX 139; singuli per se tropum non ~ant, sc. decimam vocem vel cum semitono undecimam Odington 141.  c de summa caelorum arce tempora cuncta ~ente Gildas EB 8; virtutes illius amplas / quae modulum et numerum excedunt Aldh. VirgV 857; 957 (14c) coelestia regna quae nostrarum mentium sensus ~unt CS 988; excessitque modum hoc tam mirabile signum Wulf. Swith. II 402; immensa bonitas, quae ‥ omnem intellectum ~is Anselm (Prosl. 9) I 107. 4 to exceed (in number, size, or value); b (in time). c (absol.) to be in excess; d (log.). Cyclopes ‥ arborum altitudinem ~ebant Lib. Monstr. I 11; adeo ut ‥ mensura iiij digitorum in sarcofago corpus ~eret Bede HE IV 11; quae est haec enormitas culparum mearum quae ~it multitudinem miserationum vestrarum Anselm (Or. 9) III 32; una sola littera numerum peccatorum [monachi] excessit Ord. Vit. III 3 p. 50; omnis numerus unitatem ~it usque ad decem Rob. Angl. (I) Alg. 66; a1189 facient ‥ nobis pro L. et pro W. forinsecum servicium, quod †nos [? l. hos] ~it in denariis, sc. quantum pertinet ad feudum dimidii militis Ch. Gilb. 17; Britannia duplo in quantitate Hiberniam ~it Gir. TH I 2; R. Marston QD 77 (v. collimitare b); c1350 statutum est quod si singula pignora ~ant in aliquo valore partem pecunie mutuo ‥ accepte StatOx 78.  b data illius brevis ‥ excessit diem quindene predicte per quinque septimanas et amplius State Tri. Ed. I 42.  c omnes ‥ versus qui supra dictum sillabarum numerum videntur ~ere Aldh. Met. 10 p. 83; Bracton 93 (v. admensuratio c); [siccitas] pessima est qualitas et mortificativa dum ~it Bart. Angl. IV 3 (cf. (v. 3b supra)); 1242 habet de superplus xij s. et x d. blancorum qui non debent ei allocari, quia excesserunt per extensionem maneriorum Pipe 61; 1353 summa ‥ expensarum ‥ cum excessu compoti anni precedentis ‥ cclj li. iiij s. iij d. ob. quad. et ~unt lix li. viij s. d. ob. Sacr. Ely II 158.  d primo modo angeli perfectius contemplantur; secundo modo ut ~entia et excessa [cf. Arist. Metaph. 1021a6–7]; tertio modo plus homines quam angeli Hales Sent. III 172 (cf. ib. III 173: secundo modo †excedenter [? l. ~entes] et excesse, quia quidam homines majorem habent gratiam quam quidam angeli); primo modo prius [ordo essentialis] dicitur eminens et posterius excessum Duns PW 52; Id. Prim. Princ. I 5 (v. eminentia 4). 5 to surpass: a (w. acc.); b (w. dat.); c (pr. ppl.) excessive. a ~it, i. superat, geþihþ, oferstihþ GlH E 672; jucundum est intueri in Patre et Filio et utriusque Spiritu, quomodo ‥ nullus alium ~at Anselm (Mon. 59) I 70; non facile diffiniri poterat quis eorum alterum ~eret G. Mon. X 10; s1399 rex Ricardus in divitiis omnes predecessores suos studuit ~ere Eul. Hist. III 384.  b ditissima femina ‥ ceteris ‥ per Angliam comitissis sicut divitiis, ita cultu vestium nitebatur ~ere Ailr. Ed. Conf. 783C.  c ~entia, i. superhabundantia GlH E 674; clericalis ordo quibusdam in locis confusione agebatur, ut ‥ a vita secularium ~entius nihil haberet Osb. V. Dunst. 36; Gilb. I 3v. 1 (v. conculcare 2). 6 (intr.) to transgress, go too far. excesserit, culpaverit GlC E 410; 1296 si ‥ prelatus in aliquo excesserit Obs. Barnwell 50; 1344 quamdiu ‥ corrigibilem in casu quo excesserit seipsum prebuerit Eng. Clergy 283; 1514 subditos delinquentes criminosos et ~entes ac de crimine heresis suspectos Ib. 198.