excedo
excedo, to go out, go forth, depart, retire, withdraw
to die
it surpassed a total of 80,000
- I Neut., to go out, go forth or away, to depart, retire, withdraw (freq. and class.; cf.: discedo, deficio, destituo, desero, linquo, relinquo).
- A Lit.
- 1 In gen., with ex and abl., with abl. alone, or absol.: ex istoc loco, Plaut. Aul. 1, 1, 18 (57): e medio, Ter. Hec. 620: ex civitate, Caes. B. G. 6, 8, 8: ex Italia, Cic. Phil. 12, 6, 14: e templo, Liv. 29, 19; for which, templo, id. 39, 5: ex finibus, Caes. B. G. 7, 33, 2; for which, finibus, id. ib. 4, 18 fin.; 7, 77, 14; Liv. 30, 42; 41, 19 al.: ex illa circumscriptione, Cic. Phil. 8, 8: ex itinere, Caes. B. C. 1, 79 fin.; cf.: ex via, id. B. G. 5, 19, 1; for which, viā, Liv. 24, 20: ex pugna, ex proelio, Caes. B. G. 3, 4, 3; 4, 33, 2; for which, more freq., pugnā, id. B. G. 5, 36, 3; id. B. C. 2, 7, 1; Liv. 44, 42; Verg. A. 9, 789 al.; and, proelio, Caes. B. G. 2, 25, 1; 3, 4, 3; 4, 12 fin.; 7, 80, 3; cf. acio, id. B. C. 2, 41, 7; 3, 94, 5; Liv. 31, 17: loco, Caes. B. C. 1, 44, 2; 3, 45, 4; Liv. 36, 10, 15; so, locis, id. 38, 27, 9; 27, 1, 5; and bello, Sall. C. 9, 4: domo, Caes. B. G. 4, 14 fin.: oppido, id. ib. 7, 78, 1; cf. urbe, Liv. 26, 24; 30, 7; 31, 17 et saep.: Arimino, Caes. B. C. 1, 10, 3; 1, 11, 1: Galliā, id. B. G. 7, 66, 4: provinciis, id. B. C. 1, 85 fin.: patriā, Verg. A. 1, 357: sceleratā terrā, id. ib. 3, 60 et saep.—With de (very rare): de utero matris, i. e. to be born, Dig. 1, 5, 15.—Absol.: abiit, excessit, evasit, erupit, Cic. Cat. 2, 1: excedere deos, simul ingens motus excedentium, Tac. H. 5, 13: primi omnium Macedones metu excesserant, Liv. 42, 67 fin.—Designating the terminus: cave quoquam ex istoc excessis loco, Ter. And. 760: agro hostium in Boeotiam, Liv. 31, 26 fin.: ex his tenebris in lucem illam, Cic. Tusc. 1, 30 fin.; cf.: ad deos, Vell. 1. 2: invictum fore donec excederet ad deos, Curt. 4, 7, § 27: in exsilium, Dig. 48, 19, 4; in which sense also simply excedere, ib. 48, 22, 7, § 17.—
- 2 In partic.
- a To go beyond, overstep, rise above, overtop a certain boundary.—Of personal subjects very rarely: alter in Pontum, alter usque Aegyptum excessit, Just. 1, 1, 6.—More freq. of inanimate subjects: ut nulla (pars) excederet extra, Cic. Univ. 5; Cels. 8, 9 fin.; cf. with eminere, id. 8, 25 fin.: montes et excedentia in nubes juga, Plin. 27, 1, 1, § 3.—
- b To depart from life, to decease, to die (cf. decedo): sic ille cum undequadraginta annos regnavisset, excessit e vita, Cic. Rep. 2, 14 fin.; so, e vita, id. Fin. 3, 18, 60; id. Brut. 20 fin.; id. Lael. 3 fin.; id. Off. 1, 43, 153: vitā, id. Tusc. 1, 13, 29; id. Brut. 75, 262; id. N. D. 3, 16, 41; Val. Max. 2, 6, 8; 5, 5, 3; Curt. 3, 1, 21; 9, 6, 6; Tac. H. 4, 75: e medio, Ter. Phorm. 967 Ruhnk.; and simply excedere (post-Aug.; but v. decedo excessus, I.), Plin. 7, 13, 11, § 58; Tac. A. 1, 5 fin.; 1, 33; Suet. Aug. 5; id. Claud. 45; id. Vesp. 2; id. Tit. 11; Val. Fl. 1, 826; Curt. 10, 5, 2; Sen. Ep. 77, 10.—
- B Trop.
- 1 In gen. (very rarely): cum animus Eudemi e corpore excesserit, Cic. Div. 1, 25, 53; id. Tusc. 1, 11, 24; 1, 32, 78; id. Lael. 4, 13 al.: corpore excedere, id. Div. 1, 30, 63: ex pristina bellandi consuetudine, Auct. B. Afr. 73: palmā, to recede from victory, to yield the victory (= decedere alicui de victoria), Verg. A. 5, 380.—Far more freq.,
- 2 In partic.
- a (Acc. to A. 2. a.) To go beyond a certain boundary or a certain measure, to advance, proceed, to transgress, digress (= procedere, progredi): mihi aetas ex magisterio tuo: Plaut. Bacch. 1, 2, 40 (148): is postquam excessit ex ephebis, Ter. And. 51 (quoted in Cic. de Or. 2, 80, 327); cf.: ut primum ex pueris excessit Archias, Cic. Arch. 3: ad patres etiam et ad publicam querimoniam excessit res, Liv. 25, 1; cf. Val. Max. 5, 6, 4: haec eo anno in Africa gesta. Insequentia excedunt in eum annum, quo, etc., Liv. 30, 26; cf. id. 21, 15: paululum ad enarrandum, etc., to digress, Liv. 29, 29, 5; cf.: in fabellam, Sen. Ep. 77: in aliquid, Plin. Ep. 5, 6, 44 fin.: res parva dictu, sed quae studiis in magnum certamen excesserit, Liv. 34, 1; cf. id. 33, 35 fin.; 8, 33; cf. id. 3, 41: eo laudis excedere, quo, etc., to attain that height of fame, Tac. Agr. 42 fin.: tantum illa clades novitate et magnitudine excessit, i. e. exceeded, went beyond = eminuit, Tac. A. 2, 24.—
- b (Acc. to A. 2. b.) To depart, disappear: cura ex corde excessit, Ter. Hec. 347: cum cupiditatum dominatus excessit, Cic. Par. 5, 3, 40: jam e memoria excessit, quo tempore? etc., Liv. 26, 13; for which, memoriā, id. 7, 32 fin.: ubi reverentia excessit animis, Curt. 8, 8.— Poet.: Cannaene tibi graviorque palude Maeonius Stygia lacus excessere Padusque? i. e. have they slipped from your memory? Sil. 15, 35.
- II Act. (post-Aug.).
- A Lit., to depart from, to leave a place: urbem, Liv. 2, 37, 8; 1, 29, 6; 3, 57, 10; 23, 1: curiam, id. 45, 20; cf. pass. impers.: Crotonem excessum est, id. 24; 3 fin.—
- B Transf., to go beyond, surpass, exceed a certain limit, to overtop, tower above (cf. above, I. A. 2. a., and B. 2. a.): nubes excedit Olympus, Luc. 2, 271: statura, quae justam excederet, Suet. Tib. 68: summam octoginta milium, Liv. 39, 5; so of numbers, very freq., Plin. 7, 2, 2, § 22; 13, 3, 4, § 20; Quint. 9, 4, 79; Tac. A. 1, 14; Suet. Aug. 77 al.; cf. also of age, Col. 6, 21: triennium vitae, Plin. 8, 42, 67, § 166: annum aetatis centesimum, id. 25, 2, 5, § 9; Plin. Ep. 2, 1, 4; 3, 7, 9; Suet. Gramm. 7, 5; of measure: laborum periculorumque modum, Vell. 2, 122 fin.; so, modum, Liv. 26, 19; 28, 25; Quint. 3, 6, 62; 8, 3, 48 al.: eloquentia aut aequavit praestantissimorum gloriam aut excessit, Suet. Caes. 55; cf.: praeturae gradum, id. Oth. 1: principum fastigium, id. Calig. 22: fastigium equestre, Tac. A. 4, 40: excedente humanam fidem temeritate, Vell. 2, 51, 3; so, fidem, Plin. 7, 21, 21, § 85; Ov. M. 7, 166: excessisse Priscum inmanitate et saevitia crimina, quibus, etc., Plin. Ep. 2, 11, 2: nemine tantum ceteros excedente, ut ei aliquis se summitteret, Just. 13, 2.—With simple acc.: decretum, ne vasa auro solida ministrandis cibis fierent, etc. ... Excessit Fronto ac postulavit modum argento, went beyond the proposal, Tac. A. 2, 33 (cf.: egredi relationem, id. ib. 2, 38).—Pass.: duo enim multitudo, unione jam excessā, Tert. adv. Marc. 1, 5.
I intr., ¶ 1 sʼen aller de, se retirer de : [avec ex ] ex Italia, ex finibus, ex prœlio, ex pugna, se retirer dʼItalie, du territoire, du combat : Cic. Phil. 12, 14 ; Cæs. G. 7, 33, 2 ; 3, 4, 3 ; 4, 33, 2 ; etc. || [avec abl. seul]: Gallia, finibus, prœlio, pugna Cæs. G. 7, 66, 3 ; 7, 77, 14 ; 2, 25, 1 ; 5, 36, 3, etc. ; cum hinc excessero Cic. Tusc. 1, 103, quand je serai parti dʼici || ex his tenebris in lucem illam Cic. Tusc. 1, 74, quitter les ténèbres dʼici pour la lumière de là-bas ¶ 2 [fig.] sortir : earum quattuor rerum sic in omni mundo partes omnes collocatæ sunt, ut nulla pars hujusce generis excederet extra Cic. Tim. 16, toutes les parties de ces quatre éléments ont été disposées dans tout lʼunivers de telle façon que rien nʼen restât au dehors || e vita Cic. Br. 80 ; Phil. 9, 2, etc.; vita Cic. Br. 262 ; Nat. 3, 41, etc., sortir de la vie, quitter la vie ; ou excedere seul Plin. 7, 58 ; Tac. Ann. 1, 5 ; Suet. Aug. 5 ; etc. ; Sen. Ep. 77, 10 || ut primum ex pueris excessit Archias Cic. Arch. 4, aussitôt quʼArchias fut sorti de lʼenfance, cf. Cic. de Or. 2, 327 || animus e corpore excessit Cic. Div. 1, 53 ; corpore Cic. Div. 1, 63, lʼâme a quitté le corps || sortir de, disparaître : jam e memoria excessit, quo tempore a populo Romano defecerimus ? Liv. 26, 13, 5, avez-vous déjà oublié en quel temps nous avons abandonné le peuple romain ? cum cupiditatum dominatus excessit Cic. Par. 40, quand la tyrannie des passions sʼest évanouie ¶ 3 sortir, sʼavancer hors de : insequentia excedunt in eum annum quo... Liv. 30, 26, 1, les événements qui suivent débordent (empiètent) sur lʼannée où..., excedere paulum ad enarrandum... Liv. 29, 29, 5, sortir un peu des limites du sujet (faire une digression) pour raconter en détail... ; excedere ultra... sʼavancer (aller) au-delà de : Liv. 3, 41, 4 ; 8, 33, 19 || aboutir à, en venir à : res parva dictu, sed quæ studiis in magnum certamen excesserit Liv. 34, 1, 1, un incident peu important à relater, mais tel que, par les passions soulevées, il aboutit à un violent débat, cf. 33, 35, 12 || sʼélever : eo laudis excedere, quo... Tac. Agr. 42, sʼélever à un degré de gloire où... ; tantum illa clades novitate et magnitudine excessit Tac. Ann. 2, 24, autant ce désastre dépassa tous les autres par sa nouveauté et sa grandeur.
II tr., ¶ 1 sortir de, quitter : urbem, quitter la ville : Liv. 1, 29, 6 ; 2, 37, 8 ; etc. ¶ 2 [fig.] dépasser : summam octoginta milium Liv. 39, 5, 10, dépasser la somme de quatre-vingt mille as ; modum Liv. 28, 25, 8, dépasser la mesure, les limites ; equestre fastigium Tac. Ann. 4, 40, dépasser les sommets de lʼordre équestre || [abst ] : excessit Fronto Tac. Ann. 2, 33, Fronto passa toute mesure [alla plus loin].
➳ subj. excessis Ter. Andr. 760.
- 1. naar buiten gaan, weggaan, zich verwijderen [urbe; finibus; e medio; ex pugna verlaten];
- 2. scheiden [(ex) vita sterven; e pueris de kinderschoenen uittrekken; e memoria verdwijnen; possessione afstand doen van het bezit];
- 3. uit-, omhoogsteken, zich verheffen; ➤ rupes excedit;
- 4. overgaan in, uitlopen op (m. in m. acc.); ➤ res parva studiis in magnum certamen excedit;
- 5. uitlopen tot [in annum Flaminii tot in het consulaat v. Flaminius];
- 6. (van het thema) afdwalen;
- 7. (metaf.) uitsteken boven [ultra alqd boven iets uit];
- 8. (Tac.) (metaf.) bereiken [ad clarissimum gloriae lumen]; II. tr.
- 1. verlaten, ontruimen [urbem; curiam];
- 2. overschrijden [terminos]; ➤ Olympus nubes excedit steekt uit boven;
- 3. (metaf.) uitgaan boven, overschrijden [modum; triennium vitae].
離別。超。死。逢。— de medio vel vita 死。— fidem 不可信。— annos decem 十年有餘。 Insequentia excedunt in eum annum quo perveni 下文之事逢吾至之年。
Suggest a Translation
See an image
- (excēssis for excesseris, T.), cessus, ere, to go out, go forth, depart, retire, withdraw: abiit, excessit: metu, L.: quoquam ex istoc loco, T.: ex tenebris in lucem: ex itinere, Cs.: acie, Cs.: bello, S.: urbibus, L.: urbem, L.—To project, reach: rupes quattuor stadia in altitudinem excedit, Cu.—To be in excess: ut nulla pars excederet extra, i. e. destroy the balance of the whole. — Fig., to go out, depart, leave, withdraw, disappear: animi cum ex corpore excessissent: palmā, yield the victory, V.: excessit e vitā, died: Quom e medio excessit, T.: excessit quinquagesimo anno, Ta.—Of things: cura ex corde excessit, T.: cognomen memoriā excessit, L. — To go beyond, exceed, pass, extend, attain, pass over: postquam excessit ex ephebis, T.: ex pueris: ad patres etiam et ad publicam querimoniam excessit res, L.: insequentia excedunt in eum annum, qui, etc., L.: paululum ad enarrandum, etc., digress, L.: eo laudis excedere, quo, etc., attain such fame, Ta. — To surpass, exceed, overtop, tower above: summam octoginta milium, L.: fidem, belief, O.
-
…huic urbi ferro flammaque minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. abiit, excessit, evasit, erupit. nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabitur. atque…
Cicero, in Catilinam
-
…se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto ; loco ; proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, quod in bello saepius vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant quique tardius revocati proelio excesserant, quam qui signa relinquere aut pulsi loco cedere ausi erant ; in pace vero, quod beneficiis magis quam…
Sallust, Catilina
-
…venientem Uticam navibus Tuberonem portu atque oppido prohibet neque adfectum valetudine filium exponere in terra patitur, sed sublatis ancoris excedere eo loco cogit. His rebus confectis Caesar, ut reliquum tempus a labore intermitteretur, milites in proxima municipia…
Julius Caesar, Civil War
-
…senatu dimisso domum reductus ad vesperum est a patribus conscriptis, populo Romano, sociis et Latinis, pridie quam excessit e vita, ut ex tam alto dignitatis gradu ad superos videatur deos potius quam ad inferos pervenisse. neque…
M. Tullius Cicero, De Amicitia
-
…caperent, ordines suos non magno opere servarent, rari dispersique pugnarent, si premerentur, pedem referre et loco excedere non turpe existimarent, cum Lusitanis reliquisque barbaris genere quodam pugnae assuefacti ; quod fere fit, quibus quisque in…
Julius Caesar, Civil War
-
…viderem nec te in ea nec Cassium tuto esse posse eamque armis oppressam ab Antonio, mihi quoque ipsi esse excedendum putavi ; taetrum enim spectaculum oppressa ab impiis civitas opitulandi potestate praecisa. sed animus idem qui semper infixus in…
Cicero, Epistulae ad Brutum
-
…tum illud, ut in plerisque, sed idem semper, animos hominum esse divinos eisque, cum ex corpore excessissent, reditum in caelum patere optimoque et iustissimo cuique expeditissimum. quod idem Scipioni videbatur, qui quidem, quasi…
M. Tullius Cicero, De Amicitia
-
…ullo labore et contentione traducere sed nescio quo modo animus erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, quasi, cum excessisset e vita, tum denique victurus esset. quod quidem ni ita se haberet ut animi immortales essent, haud…
M. Tullius Cicero, De Senectute
-
…Murenae, qui tum erant consules designati ; placuit idem quod consularibus M. Catoni, qui cum multa vita excedens providit, tum quod te consulem non vidit. maxime vero consulatum meum Cn. Pompeius probavit qui, ut…
Cicero, Philippicae