probare

probare [CL] 1 to regard as right or good, approve: a (a person); b (w. gen.); c (w. inanim. or abstr. obj.); d (w. dependent clause); e (in gl.). a ab hoc tempore ut ille ~atissimis viris revelavit, angelorum auxilio deprecatus Dominum in maximis angustiis suis non est defraudatus V. Cuthb. I 4; 10‥ abbas propatus omnino, / benedictus a Domino / cum caritatis fructibus Anal. Hymn. LI 246; siquis ‥ per totum comitatum detulisset theloneum, ~atus inde referebat DB I 268rb; Ernulfum virum laude dignissimum, in scientia litterali et religione diu ~atum V. Gund. 48; ~atissimorum et authenticorum comprovincialium virorum testimonio Gir. TH II pref.; c1298 rex ad regni regimen dignum deputavit, / Johannem Warennie, quem sepe probavit (Dunbar 102) Pol. Songs 168.  b egregium artificem novimus abbatem Abbendoniae †pictusae [l. picturae], sculpturae et aurificii ~atissimum, Speraver nomine Gosc. Transl. Aug. 46A; penes episcopos ‥ erit potestas conversationis eorum ~antes ‥ humanius erga eos agere Bart. Exon. Pen. 129.  c c798 citius ad confessionis ~atissima medicamenta confugiat, salutifero poenitentiae se abluat medicamine Alcuin Ep. 138 p. 219; a925 (14c) pecunia emit ~ata CS 640; vir prudens et ~ate per omnia religionis Canon. G. Sempr. f. 62v; † c1207 decrevimus ‥ ecclesiam ‥ instituere prebendariam, et in ea ~ate vite et litterature collegium facere clericorum Dign. Dec. 1; cesor bursam illius abscidit cum xl solidis ~ate monete publice Mir. Wulfst. II 22; ~atissimum Lucani proverbium Gerv. Tilb. II 17 p. 400; 1407 ~atur summa empcionum Househ. Ac. 265; 1410 que lana fuit sufficienter ~ata quod crevit in regno Anglie ExchScot 114.  d a1086 non ~o quod papam Gregorium vituperas Lanfr. Ep. 59 (52).  e ~atum, heriendlice GlP 471. 2 to put to the test, to test: a (a person); b (refl.); c (an animal); d (inanim. or abstr. obj.); e (absol.). a si ~atus fuerit in omni penitentia, in lacrimis et orationibus, humanius circa eum episcopus potest facere Theod. Pen. I 8. 12; a terra resurges, in igne ~aberis Alch. Ep. 297; amicus in necessitate ~andus est [AS: sceal ‥ cunnian] Prov. Durh. 3; c1166 interim ~at nos Dominus an diligamus eum J. Sal. Ep. 195 (189); bene dicitur, cum ~atus [ME: ipreoved] fuerit, quia Deus sic ~at [ME: preoveð] suos electos sicut aurifaber probat [ME: fondeð] aurum in igne AncrR 61; s1418 strenuus ipse miles, tociens ~atissimus vir in armis Ps.-Elmh. Hen. V 64 p. 180.  b dum se ~andi [v. l. reprobandi] formidat exercitium, occulta manet lux tota meritorum Gir. TH intr. p. 5.  c ut cursu majore equos suos invicem ~are liceret Bede HE V 6 p. 289.  d obtime dicuntur quae monetarius ~at qui sic imaginat aurum vel argentum Comm. Cant. I 140; quia ~andi si sint vera an instructa mendacio nullus patet accessus ea quae per orbem terrarum aurato sermone miri rumoris fama dispergebat Lib. Monstr. prol.; historiam ‥ ad legendum ac ~andum transmisi Bede HE pref. p. 5; 801 aurum perfecti decoris non erit, nisi fornace ardoris ~etur Alcuin Ep. 232; si tantum ad ~andum intrasti religionem, sc. non premisso voto religionis cum proposito manendi in ea, toto tempore probationis potes redire ad seculum Rob. Flamb. Pen. 32; sicut aurifaber ~at [ME: fondeð] aurum in igne AncrR 61 (v. 1a supra); 1326 in carbone et servicio fabrorum ~ancium minam plumbi fundendam, xij d. ExchScot 1 57; regem habemus non pro justicia alicui facienda ‥ sed pro nobilitate nostra conservanda et pro obediencia nostra ~anda Itin. Mand. 114.  e nolo excusare illos ultra. ~a tu ipse, et sic potes credere mihi Ælf. Bata 4. 7. 3 to put to the test by judicial process (sts. involving ordeal or combat): a (a person); b (a charge, also ellipt.); c (~are duellum) to put a charge to the test by means of a duel. a si Anglicus non audeat eum ~are per bellum (Quad.) GAS 484.  b 1201 hoc offert ~are versus eum ut homo maamiatus de hoc maamio consideracione curie SelPlCrown 2; hoc offert ~are versus eum per corpus suum consideracione curie Ib. 5; Reginaldus offert ~are per quendam liberum hominem Arkald qui filiam suam habet in uxorem pro eo desicut ipse transivit etatem lx annorum Ib. 7; hoc offert ~are per corpus suum sicut curia consideravit PlCrGlouc 16.  c s1344 qui ad duellum inde ~andum capucium suum jecit coram rege publice in parliamento Otterb. 222 (v. duellum 3b). 4 (w inf.) to try, attempt. s940 sic [? l. si] demonice fermentationis stimulo incedens nostrum integrum et inviolatum donum fraudulenter infringere ~averit Chr. Abingd. I 94. 5 to prove or demonstrate (to be or to have done something): a (a person, also ellipt.); b (w. inanim. or abstr. obj.); c (w. dependent clause or inf. as predicate). a siquis de consuetudine sextarium mellis celaverit, ~atus inde pro uno sextario reddit quinque DB I 179rb; et perquirat abere þeof (fur ~atus) quicquid perquirat, aut qui de morte domini sui tractavit, numquam sibi vitam adquirant (Quad) GAS 329; usurarios ‥ defendit rex Eadwardus, ne esset aliquis in regno suo; et si aliquis inde ~atus esset (Leg. Ed.) GAS 668.  b cujus [sc. aquae] nos magnam suavitatem dulcedinis usque hodie degustantes cum gratiarum actione ~avimus V. Cuthb. III 3; cujus prophetiae verba quam veraciter essent prolata rei ~avit eventus Wulf. Æthelwold 8; Delos ‥ eadem insula est que et Ortygia; quod sic ~atur Natura Deorum 16; 1201 si inter Christianum et Judeum fuerit dissensio de accommodatione alicujus pecunie, Judeus ~abit catallum suum et Christianus lucrum SelPlJews 1; Johannes ‥ melius ~avit vitam abbatis quam ipse abbas qui nunc est mortem predecessoris sui State Tri. Ed. I 4; primo hoc proponit secundo ~at T. Sutton Gen. & Corrupt. 60.  c ~are voluit si quis velit defendere dum pro deo habuerunt Comm. Cant. I 326; quod ita gestum rerum ~avit [gl.: manifestavit] eventus Aldh. VirgP 38; rex Henricus ‥ omnibus qui aliquid eorum que dixi fecisse ~ari poterant aut oculos erui, aut manus, vel pedes, vel alia membra ‥ faciebat amputari Eadmer HN 229; nunc vero oportet, ut quod per numeros proposuimus, ex geometrica idem verum esse demonstremus [v. l. ~emus] Rob. Angl. (I) Alg. 76; sicut non est ~atum quin possit velle illud in quo non reperitur aliqua racio boni Duns Ord. II 103; 1460 bonum esset quod juvenis dux Suffolchie cum suis militibus et armigeris uteretur suis calcaribus et jam ~aretur in bello cui esset fidelis, an caro vel pissis Paston Let. 611. 6 (refl.) to prove oneself (to be); b (absol.). cui [sc. hirco] miserrima [sc. mulier], et potius se bestiam patiendo quam ille agendo ~ans, se etiam ad abusum supponebat Gir. TH II 23; c1211 se proditorem nostrum in hoc facinore manifestum esse ~avit Id. Ep. 6 p. 218.  b ita vir beatus in utraque parte fidelis inventus est et quia ineptiori letitia non fuerit resolutus in prosperis, constans et incolumis in graviori necessitate ~avit J. Ford Wulf. 21. 7 to bear witness (in quot. absol.). ad comitem Symonem mensurata, aperuit oculos, et sic, per merita martiris, vita restituta. o mira Christi clemencia! ‥ sed motu [? l. metu] regalium parentes noluerunt nec potuerunt ~are Mir. Montf. 86. 8 to prove by judicial process (sts. involving ordeal or combat): a (a charge); b (w. dependent clause); c (absol.). a homines comitis Alani uno quoque anno habuerunt inde x solidos praeter iiij annos ultimos et hoc volunt ~are quolibet modo DB II 177; hanc terram calumpniatur Robertus Fardenc ‥ et hoc vult ~are contra totum hundredum, omnibus legibus DB II 371; si quis hujusmodi de se crimen confitens sceleris ejusdem consortes provocare voluerit, et objectum alii vel aliis crimen commisso duello ~are valuerit, mortem quam meruit effugiat Dial. Scac. II 7A.  b quidam homo comitis vult ~are quod hundredum verum testatur vel juditio vel bello DB II 146b; si ‥ appellans victus fuerit ‥ qui se obligavit ~asse quod non potuit Fleta 51; 13‥ G. de K. venit ad hundredum et ~avit sexta manu quod duo boviculi qui vendicabantur erant suum proprium catallum CBaron 88.  c homines illius ville testantur quod Burchardus similiter habuit socam de liberis hominibus sicuti de suis villanis, et non habent aliquid testimonium praeter se, et tamen volunt ~are omni modo DB II 285b. 9 to act as a probator, to turn approver, to confess guilt, accuse accomplice, and seek to prove accusation by combat. secus est de feloniam confitentibus ‥ dum tamen sua cognicio proprie felonie et proferum ~andi per coronatores ‥ sint recordata Fleta 56; to blame, ‥ reprehendere, ~are, vituperare CathA. 10 to prove ownership of (property, in quot. impounded beasts). 1372 Johannes Golye in misercordia quia non habet Willelmum Athelard ad ~andum iij bidentes hic qui exstiterunt in custodia Arch. Bridgw. 269. 11 to establish the genuineness and validity of, prove (a will). 1304 pro testamento isto bene et legitime ~ato Deeds Balliol 167; 1321 quod receperunt de testamentis ~andis MGL II 368; 1408 vos ‥ creamus ‥ nostrum ‥ vicarium generalem ad ‥ testamenta ‥ subditorum nostrorum defunctorum ~andum Eng. Clergy 190; 1535 ad ~andum ‥ testamenta Mem. Ripon I 107.