tempus

alieno tempore
at an unfavorable time tempori cedere, id est necessitati parēre, sapientis est
to yield to time, that is, to give way to necessity, is the mark of a wise man

tempus , oris, n.: 1. Time in general, a period, time, 1.278; interval or space of time, 4.433; crisis, circumstance, juncture, 7.37; season, fitting time, opportunity, proper moment, 4.294; ex longō (tempore), in or for a long time, 9.64. 2. The temple of the forehead, 9.418; commonly pl., 2.684; of animals, 12.173.

tempus, ŏris (abl. temp. tempori or temperi; v. infra), n. [etym. dub.; perh. root tem-; Gr. τέμνω; prop. a section; hence, in partic., of time].

• I Lit., a portion or period of time, a time: tempus diei, daytime, Ter. Heaut. 212; 168: extremum diei, Cic. de Or. 1, 7, 26; cf.: matutina tempora, morning hours, id. Fam. 7, 1, 1: anni tempora, the seasons, Lucr. 2, 33; 5, 1396; cf.: quam (Ennam) circa sunt laetissimi flores omni tempore anni, Cic. Verr. 2, 4, 48, § 107: maturius paulo, quam tempus anni postulabat, in hiberna exercitum deduxit, Caes. B. G. 1, 54: erat hibernum tempus anni, Cic. Rep. 1, 12, 18; Auct. B. Alex. 43, 1.—
• • • 2 Esp. of the time intervening between two events, etc., an interval, period, time: longo post tempore, Verg. E. 1, 68: magno post tempore, Just. 13, 4, 25; 16, 1, 1: brevi post tempore, id. 1, 7, 19; 4, 4, 4; 12, 2, 6: parvo post tempore, Val. Max. 8, 6, 1. — Plur.: longis temporibus ante, Cic. Rep. 2, 34, 5.—
  • B Transf., time, in general.
  • • 1 Lit.
    • • a In gen.: tempus est, id quo nunc utimur (nam ipsum quidem generaliter definire difficile est), pars quaedam aeternitatis cum alicujus annui, menstrui, diurni nocturnive spatii certā significatione, Cic. Inv. 1, 26, 39: tempus esse dicunt intervallum mundi motus: id divisum in partes aliquot, maxime ab solis et lunae cursu: itaque ab eorum tenore temperato tempus dictum, Varr. L. L. 6, § 2 Müll.: hos siderum errores id ipsum esse, quod rite dicitur tempus, Cic. Univ. 9 fin.: neque ut celari posset, tempus spatium ullum dabat, Ter. Hec. 374; cf.: nisi tempus et spatium datum sit, Cic. Quint. 1, 4: vix huic tantulae epistulae tempus habui, id. Att. 1, 14, 1: egeo tempore, id. Q. Fr. 3, 5, 4: unius horae tempus, Liv. 44, 9, 4: aliquot dierum tempus amisit, Lact. Mort. Pers. 45, 5: tempus duorum mensium petere ad delectus habendos, Liv. 29, 5, 7: triginta dierum tempus petens, ut, etc., id. 38, 37, 10: tempus, pacis an belli, festinationis an otii, Cic. de Or. 3, 55, 211: ut tempora postulabant belli, Liv. 24, 8, 7: nec belli tantum temporibus, sed etiam in pace, id. 35, 28, 1: temporibus Punici belli, Just. 30, 3, 1; 43, 4, 11: mihi vero omne tempus est ad meos libros vacuum, Cic. Rep. 1, 9, 14: erit, erit illud profecto tempus et illucescet ille aliquando dies, cum, etc., id. Mil. 26, 69: ex quo tempore tu me diligere coepisti, id. Fam. 3, 4, 2: eo tempore, quo promulgatum de multā ejus traditur, Liv. 6, 38, 12; 23, 10, 13: tempore, quo in homine non ut nunc omnia consentientia, id. 2, 32, 9: privatum eo tempore Quinctium fuisse, cum sacramento adacti sint, id. 3, 20, 4: per idem tempus, Cic. Brut. 83, 286: quos ad me id temporis venturos esse praedixeram, at that time, id. Cat. 1, 4, 10: scripta in aliquod tempus reponantur, Quint. 10, 4, 2: non tantulum Umquam intermittit tempus, quin, etc., Plaut. Bacch. 2, 2, 32 (210): uno et eodem temporis puncto nati . . . nascendi tempus, Cic. Div. 2, 45, 95; cf.: alienum tempus est mihi tecum expostulandi, id. Fam. 3, 10, 6: dare tempus exponendi de aliquā re, id. ib. 1, 9, 3: committendi proelii, Caes. B. G. 2, 19: edendi, Hor. Ep. 1, 16, 22: curandi, id. ib. 1, 2, 39: tyranno ad consultandum tempus datum est, Liv. 34, 33, 5: datum cum iis conloquendi tempus, id. 26, 22, 11; 45, 24, 11.—In plur.: id certis temporibus futurum, Cic. Rep. 1, 15, 23: si Athenienses quibusdam temporibus nihil nisi, etc., agebant, id. ib. 1, 27, 43: superioribus temporibus ad te nullas litteras misi, id. Fam. 5, 17, 1: illis temporibus, id. Lael. 1, 5: temporibus illis, id. Arch. 3, 6. —
      • b In partic., the time, i. e. the fitting or appointed time, the right season, proper period, opportunity, = καιρός: nunc occasio est et tempus, Plaut. Ps. 4, 2, 3 (958): tempus maximum est, ut, etc., id. Mil. 4, 3, 9 (1102): spero ego, mihi quoque Tempus tale eventurum, ut tibi gratiam referam parem, id. Merc. 5, 4, 39 (1000); cf.: tempus habes tale, quale nemo habuit umquam, Cic. Phil. 7, 9, 27: dicas: tempus maxumum esse ut eat domum, Plaut. Mil. 4, 3, 8 (1101): nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, Sil. 11, 194: consul paulisper addubitavit, an consurgendi jam triariis tempus esset, Liv. 8, 10, 1: cum jam moriendi tempus urgueret, was close at hand, Cic. Tusc. 1, 43, 103; Varr. R. R. 3, 16, 20: verno inserentis tempus urguet, Plin. 17, 14, 24, § 113: tempus est, with inf.: sed jam tempus est, ad id quod instituimus accedere, Cic. Top. 1, 5: dicere aliquid de ordine argumentorum, id. de Or. 2, 42, 181: conari etiam majora, Liv. 6, 18, 12: nunc corpora curare tempus est, id. 21, 54, 2: tibi abire, Hor. Ep. 2, 2, 215: jam tempus agi res, Verg. A. 5, 638: tempus est jam hinc abire me, Cic. Tusc. 1, 41, 99: suo tempore, at a fitting time, id. Lael. 3, 11; cf. id. Phil. 14, 6, 15; id. Verr. 2, 3, 60, § 139; Plin. 18, 6, 8, § 44.—
      • • β tempŏra, um (less freq. in the sing. tempus), after the Gr. τὰ καίρια (prop. the right place, the fatal spot), the temples of the head; plur.: duae suturae super aures tempora a superiore capitis parte discernunt, Cels. 8, 1; Plin. 20, 6, 23, § 54; Lucr. 1, 930; 4, 5; 6, 1194; Tib. 2, 2, 7; Verg. A. 5, 416; Hor. C. 1, 7, 23; 3, 25, 20; 4, 1, 32; 4, 8, 33 et saep.—Sing.: contorquet brachium et Graccho percutit tempus, Auct. Her. 4, 55, 68; Verg. A. 9, 418; Sil. 12, 414; Stat. Th. 10, 110; Vitr. 9, 6; Flor. 4, 12, 44 Duk. N. cr.; Vulg. Judic. 4, 21; 5, 26.—Poet., transf., the face, visage in gen., Prop. 2, 24 (3, 18), 3; 2, 18, 32 (3, 11, 10).—The head: jacuit pulsus tria tempora ramo Cacus, upon his three heads, Prop. 4 (5), 9, 15.— Sing.: tremulum movens Cana tempus anilitas Omnia omnibus annuit, Cat. 61, 162. —
    • 2 Transf.
    • • a The time in its moral aspects; the state of the times, position, state, condition; in plur., the times, circumstances (esp. freq. of dangerous or distressful cir cumstances): si ad tuum tempus perduci tur, facilis gubernatio est, time of administration, consulship, Cic. Fam. 10, 1, 2: omne meum tempus amicorum temporibus transmittendum putavi ... et meus labor in privatorum periculis versatus, id. Imp. Pomp. 1, 1: quid a me cujusque tempus poscat, id. Planc. 32, 79: tempori meo defuerunt, my necessity, id. Sest. 58, 123; cf.: qui tot annos ita vivo, ut a nullius umquam me tempore aut commodo aut otium meum abstraxerit aut, etc., id. Arch. 6, 12: tempori cedere, id est necessitati parere, semper sapientis est habitum, id. Fam. 4, 9, 2: nisi forte temporis causā nobis adsentiebare, id. Tusc. 4, 4, 8: neque poëtae tempori meo defuerunt, id. Sest. 58, 123; cf.: suscipere onus laboris atque officii ex necessariorum tempore, id. Div. in Caecil. 2, 5: in summo et periculosissimo rei publicae tempore, id. Fl. 3, 6: tempore summo rei publicae, id. Phil. 5, 17, 46; id. Verr. 1, 1, 1; cf.: pecuniam conferre in rei publicae magnum aliquod tempus, id. Off. 3, 24, 93: pro tempore atque periculo exercitum conparare, Sall. C. 30, 5: o saepe mecum tempus in ultimum Deducte, to the last extremity, Hor. C. 2, 7, 1: eae (res) contra nos faciunt in hoc tempore, at the present time, under the present circumstances, Cic. Quint. 1, 1; cf.: nec miserae prodesse in tali tempore quibat, Lucr. 1, 93: indignatus, dici ea in tali tempore audirique, Liv. 30, 37, 8; v. Zumpt, Gram. § 475.—In plur.: incidunt saepe tempora, cum ea, etc., Cic. Off. 1, 10, 31: omnes illae orationes causarum ac temporum sunt, id. Clu. 50, 139: tempora rei publicae, qualia futura sint, quis scit? mihi quidem turbulenta videntur fore, id. Fam. 2, 18, 3: scripsi versibus tres libros de temporibus meis, id. ib. 1, 9, 23; cf. id. ib. § 11: dubia formidolosaque tempora, id. Verr. 2, 5, 1, § 1: cedere temporibus, id. Mil. 1, 2: animus secundis Temporibus dubiisque rectus, Hor. C. 4, 9, 36: Madates erat regionis praefectus, haud sane temporum homo, Curt. 5, 3, 4.—
      • b Time in poetry and rhetoric, i. e. measure, quantity: idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, Cic. Or. 57, 194; cf.: tempora certa modique, Hor. S. 1, 4, 58: rhythmi spatio temporum constant, Quint. 9, 4, 46 sq.—
      • c In gram., a tense of a verb, Varr. L. L. 9, § 32; 95 sq.; 10, § 47 Müll.; Quint. 1, 5, 47; 9, 1, 11; 9, 3, 11 et saep.—
• II Adverb. phrases.
• • A tempŏrē, and more freq in adverb. form, tempŏrī or tempĕrī, at the right or fitting time, at the appointed time, in time, betimes, timely, seasonably: rogat, satisne tempori opera sient confecta, Cato R. R. 2, 1; 3, 4; cf.: qui vult sua tempori conficere officia, Plaut. Rud. 4, 2, 16 (921): reddere aliquid tempori, Titin. ap. Non. 369, 22: sequimini, ut, quod imperatum est, veniam advorsum temperi, Plaut. Men. 2, 3, 90 (440); cf.: temperi huic anteveni, id. Trin. 4, 2, 66 (908): temperi ego faxo scies, id. Ps. 1, 3, 153 (382): ut cenam coqueret temperi, id. Stich. 5, 2, 6 (654); id. Cas. 2, 6, 60 (412).—In a punning allusion to the meaning temple (v. supra): Eu. Coquite, facite, festinate nunc jam, quantum lubet. Co. Temperi: postquam implevisti fusti fissorum caput, Plaut. Aul. 3, 3, 6 (454): ego renovabo commendationem, sed tempore, Cic. Fam. 7, 18, 1: temporis ars medicina fere est: data tempore prosunt, Et data non apto tempore vina nocent, Ov. R. Am. 131 sq.: tempore abest, id. H. 4, 109.—Comp.: memini te mihi Phameae cenam narrare: temperius fiat: cetera eodem modo, Cic. Fam. 9, 16, 8: modo surgis Eoo Temperius caelo, modo serius incidis undis, more betimes, earlier, Ov. M. 4, 198: ut propter cibi spem temporius ad officinam redeant, Col. 8, 4, 3; 2, 8, 12; App.M. 9, p. 229, 22.—
  • B Form tempore, in time, with the progress of time, gradually: tempore ruricolae patiens fit taurus aratri, ... Tempore paret equus habenis, Ov. Tr. 4, 6, 1 sqq. —
  • C Ad tempus.
  • • 1 At the right or appointed time, in time: ad tempus redire, Cic. Att. 13, 45, 2: ad tempus venire, Liv. 38, 25: ad tempus ei mendacium vestrum accommodavistis, Cic. Cael. 7, 17.—
    • 2 For some time, for the time being, for a while, for the moment: quae (perturbatio animi) plerumque brevis est et ad tempus, Cic. Off. 1, 8, 27: coli ad tempus, id. Lael. 15, 53: dux ad tempus lectus, Liv. 28, 42, 5; Tac. A. 1, 1; cf.: ad breve (sc. tempus), Suet. Tib. 68. —
  • D Ante tempus, before the right time, too soon: ante tempus mori miserum esse, Cic. Tusc. 1, 39, 93; id. Lael. 3, 11: ante tempus domo digressus, Sall. J. 79, 7; Suet. Aug. 26; cf.: sero post tempus venis, Plaut. Capt. 4, 2, 90 (870).—
  • E Ex tempore, instantaneously, forthwith, on the spur of the moment, extempore: versus fundere ex tempore, Cic. de Or. 3, 50, 194: magnum numerum optimorum versuum dicere ex tempore, id. Arch. 8, 18: scribere, Quint. 10, 3, 17; Sen. Contr. 3, praef.—
  • • 2 According to circumstances: expedire rem et consilium ex tempore capere posse, Cic. Off. 2, 9, 33: haec melius ex re et ex tempore constitues, id. Fam. 12, 19, 2.—
• F In tempore, at the right, proper, or appropriate time, in time: in tempore ad eam veni, Ter. Heaut. 364: in ipso tempore eccum ipsum, in the nick of time, id. And. 532: ni pedites equitesque in tempore subvenissent, Liv. 33, 5, 2: in tempore memorare, Tac. A. 1, 58 fin.—
• G In tempus, for a time, temporarily: scena in tempus structa, Tac. A. 14, 20; cf.: in omne tempus, forever, Cic. Fam. 5, 15, 1.—
• H Per tempus, at the right time, in time: non potuisti magis per tempus mihi advenire quam advenis, Plaut. Men. 1, 2, 30 (139); cf.: per tempus subvenistis mihi, id. Truc. 1, 2, 85 (179).—
• K Pro tempore, according to circumstances: consilium pro tempore et pro re capere, Caes. B. G. 5, 8: pauca pro tempore milites hortatus, Sall. J. 49, 6; Verg. E. 7, 35; Ov. Tr. 4, 2, 23.

1. tempus, oris, n. (v. τέμνω, abschneiden), eig. der Abschnitt; dah. insbes.: der Zeitteil, Zeitabschnitt, die Zeit, A) eig.: diei tempus, Ter.: extremum tempus diei, Cic.: matutina tempora, die Frühzeit, Frühstunden, Morgenstunden, Cic.: tempus anni, Caes. (u. so certo tempore anni, Plin.): tempora anni, Jahreszeiten, Lucr.: ebenso tempus caeli, Jahreszeit, Lucr.: hibernum tempus anni, Cic.: iniuria temporis, die schlimmen Einflusse der Jahreszeit, Cic.: saevitia temporis, der Jahreszeit (des Winters), Sall.: inter omne tempus, Liv.: hoc tempore, Cic.: omni tempore, Cic.: in tempus praesens, jetzt, für jetzt, Cic.: in omne tempus, auf immer, Cic.: ad hoc tempus, bis jetzt, Caes.: tempore, mit der Zeit, allmählich, Ov. trist. 4, 6, 1 (vgl. unten no. B, 3): ex tempore, sogleich, aus dem Stegreife, dicere, Cic.: ad tempus, nur auf kurze Zeit, für den Augenblick (Ggstz. in perpetuum), Cic. u.a.: so auch in tempus, Ov. u. Tac. – neque dat tempus Ethemon, läßt Z. ihm E., Ov.: annuum mihi tempus des, Nep.: ubi tempus tibi erit, wenn du Zeit hast, Ter. eun. 485: non est mihi tempus, Hor. sat. 2, 4, 1. – B) übtr.: 1) die Zeit als ein bestimmter Zeitpunkt, abiit illud tempus, Cic.: ad tuum tempus, bis auf deine Zeit, d.i. dein Konsulat, Cic.: ex quo tempore, seit der Zeit, daß usw., Cic.: per idem tempus, zu derselben Zeit, Cic.: id temporis, Cic. – mit Genet., somni tempus est, Sen.: tempus est cenae, Sen.: venit tempus militiae tuae, Sen. rhet. – tempus est (es ist an der Zeit, es ist hohe Zeit) m. Infin., tempus est dicere, Cic.: facere finem, Nep.: ad Oceani oras reverti (in der Darstellung), Solin.: tempus est etiam conari maiora, Liv.: m. Acc. u. Infin., tempus est iam hinc abire me, Cic.: tempus est te revisere molestias nostras, Plin. ep. Vgl. Kritz Sall. Cat. 30, 5: tempus est mit folg. ut u. Konj., videtur tempus esse, ut eamus ad forum, Plaut.: tempus maxime esse (es sei die höchste Zeit), ut domum eat, Plaut.: tempus est, ut ad meum Tlepolemum viam quaeram, Apul. – fuit (erit) tempus, cum m. Indik., Cic. de inv. 1, 2; m. Konj., Ter. heaut. 1024. Varro r.r. 3, 1, 1. Cic. Mil. 69. Verg. Aen. 10, 503. – 2) die Zeit übh., als ein Ganzes, tempus ponere in re, anwenden, Cic.: tempore, mit der Zeit, Ov.: in omne tempus, auf immer, auf ewig, Cic. – 3) die rechte (geeignete, gelegene, bequeme, günstige) Zeit, Gelegenheit, occasio et tempus, Plaut.: tempus amittere, Cic.: tempus habere, Cic.: m. Genet. Gerundivi, cum magistratuum creandorum tempus esset, Liv.: tempus rei gerendae non demisit, Nep.: m. Genet. Gerundii, tempus intro eundi non est, Plaut.: tempus est cedendi et abeundi, Gell.: admisso in Pompeianos hortos loquendi secum tempus dedit, gestattete eine Unterredung, Vell.: nam disputandi et suadendi est aliud idoneum tempus, Rutil. Lup.: alienum tempus est mihi tecum expostulandi, purgandi autem mei neccessarium, Cic. ep. 3, 10, 6: non est mihi tempus vacuum nunc morandi et tecum confabulandi, Cic. de rep. 1. – tempus est m. folg. ut u. Konj., non id tempus esse (sei die geeignete Zeit), ut merita tantummodo exsolverentur, Liv.: dah. tempore dato, Cic. u.a., od. dato tempore, bei sich darbietender Gelegenheit, Nep. u. Tac.: ad tempus, zu rechter Zeit, Cic.: ante tempus, vor der gehörigen od. gewöhnlichen Zeit, Cic.: post tempus, zu spät, Plaut.: per tempus, zu rechter Zeit (Ggstz. post tempus), Plaut. u. Ter. (s. Brix Plaut. Men. 143. Spengel Ter. Andr. 783): ebenso in tempore, Ter. u. Liv., od. suo tempore, Cic., od. tempore, Plaut., Cic. u. Ov.: u. der alte Abl. tempori od. temperi, zeitig, zu rechter Zeit, tempori, Cic., temperi, Komik, u. Cato (s. Lor. Plaut. Pseud. 375): auch tempere, Plaut. merc. 990. Gell. praef. § 18 Hertz.² – Compar. temperius, Cic., Ov. u. Colum., u. temporius, Nep. fr. u. Colum. Vgl. (über temperi u. temperius) Ritschl in Suet. vit. Terent. comment. p. 507 sqq. (ed. Reiff.); über tempere Bücheler Rhein. Mus. 15, 444. – 4) die Umstände, a) der Zeit, die Zeitumstände, die Zeitströmung, die Verhältnisse, die Zeit, wie sie eben ist (griech. καιρός), homo haud sane temporum, keineswegs ein Mann der Situation, kein schlauer Berechner der Verhältnisse, Curt.: orationes sunt temporum, richten sich nach den Umständen, nach der Zeitströmung, Cic.: tempori servire, sich in die Zeit schicken, sich nach den Umständen richten, Cic.: in hoc tempore, bei gegenwärtigen Umständen, Cic.: ex tempore, Cic.; od. pro tempore, Caes., od. ad tempus, Cic., nach Beschaffenheit der Umstände: temporis causā, im Drange des Augenblickes, Cic. Vgl. Kühner, Cic. Tusc. 4, 8. Wunder Cic. Planc. 74. p. 89. – b) die Umstände einer Sache od. Person, rei publicae, Cic. – bes. die mißlichen, bedenklichen, traurigen Umstände, der Unfall, das Schicksal, Unglück, die traurige Lage, meum tempus amicorum temporibus transmittendum, meine Zeit auf die bedenklichen Umstände (Prozesse) verwenden, Cic.: so nennt Cicero sein Exil tempus u. tempora, zB. tempori meo defuerunt, Cic. Sest. 123: scripsi de temporibus meis, von meinen Schicksalen, Cic. ep. 1, 9, 23. – supremo in tempore, in der äußersten Not, im kritischsten Augenblick, Catull. – 5) die Zeit, die zum Aussprechen einer Silbe ober eines Wortes erforderlich ist, die Quantität, Cic., Hor. u. Quint. – 6) das Tempus in der Grammatik, Varro LL. u. Quint.

2. tempus, oris, n. (zu tendo), der Schlaf am Haupte, als Begrenzung des Angesichts, capitis tempus dextrum, Vitr.: laevum, Ov.: utrumque tempus, Verg. – Graccho percutit tempus, Cornif. rhet.: quae (sutura) a tempore incipiens pervenit ad alterum tempus, Cels. – Plur. tempora, Verg., Hor. u. Plin.: dah. bei Dicht. meton. = das ganze Gesicht, Prop., od. = der ganze Kopf, Catull. u. Prop.

1 tempus [CL] 1 time, moment or period when something occurs; b (as antecedent to cl.); c (when person is alive, in power, or sim., also pl.); d (as property of or information about occurrence or event, esp. as being able to be recorded or predicted, dist. from the occurrence or event itself). e appointed or fixed time. cum ~us jam resolutionis ejus instaret ‥ membrorum ‥ et linguae motu caruit Bede HE IV 9; instat resolutionis meae dies et ~us obitus mei adpropinquat Willib. Bonif. 8 p. 46; 1075 singuli secundum ordinationis suae ~ora sedeant Lanfr. Ep. (11); ut ‥ ~us retributionis usque ad annos ultime senectutis reservent in memoriam Nig. Ep. 19; cum jam ~us remunerationis sanctissimi patris nostri Finani appropinquasset, toto corpore infirmatus est (Finanus 29) VSH II 95; solvant ‥ id quod reperietur eis debitum ~ore obitus nostri Test. Hen. V 92; 1472 sol’ J. W. molendinario ‥ pro factura del milniryns ‥ cum iij s. j d. ob. pro evacuacione aque et reimposicione ejusdem ~ore reparacionis Ac. Durh. 643.  b a797 veniet ‥ ~us quando corruptibile hoc induitur incorruptione et resumit anima quod reliquit in terra Alcuin Ep. 79; vice comes ‥ denominavit illis constitutum ~us ‥ ut ambo adfuissent DB II 424; 1312 A. de W. attachiatus fuit ‥ ad respondendum ‥ de placito quod reddat ‥ resonabilem compotum suum de ~ore quo fuit receptor denariorum Year Bk. XI (Selden Soc. XXXI) 154; eligatur ~us in quo planeta ipsum respiciens male se habeat aut debilitetur N. Lynn Kal. 213; fuit ~us cum oppidani nostri, metu scholasticorum, se probe in officio continerent Ascham Ep. 317.  c qui postmodum ‥ omni vitae suae ~ore signum incendii quod in anima pertulit visibile cunctis ‥ portavit Bede HE III 19; 1100 heres suus non redimet terram suam, sicut faciebat ~ore fratris mei (Ch. Coron.) GAS 521; 1100 sicut fecerunt in ~ore regis Eadwardi (Ch.) Ib. 524; ecclesia toto Turchorum ~ore illibata permansit W. Malm. GR IV 359; Isembardus gesta ~oribus Hugonis magni ‥ Adelelmo rogitante descripsit Ord. Vit. III 13 p. 140; cujus ~ore facta est repromissio Jacob Bacon Maj. III 56; hac revolutione servorum suorum, hac totius familie sue rotacione usus est omni ~ore vite sue Croyl. 28.  d inter quae siquidem sunt maxima dona librorum, / qui series rerum et tempora cuncta canunt, / et dictante Deo retinent primordia mundi Alcuin Carm. 69. 15; lectiuncula ‥ edita ‥ ab auctore ignaro, cui non plene ‥ patuit rerum et ~orum certitudo Ord. Vit. VI 10 p. 86.  e c1010 decimationes frugum ‥ Domino per singulos annos ~oribus rependantur congruis GAS 253; reservetur questio ~ori disputationis Ric. Angl. Summa 30 p. 46; 1318 ideo vobis mandamus quod ipsum vic' respectum illum usque ad predictum ~us inde habere permittatis RScot 186a. 2 (in var. adv. phrases): a (w. demonstr. or sim. in agreement); b (gen. ~oris w. demonstr. or sim.). c (pro ~ore) then, for or at the time, (w. ref. to present time) now, for the time being. d (suo ~ore) at one's or its proper time. e (de ~ore in ~us or sim.) from time to time. f ? (ad ~ora) at times. a miraculorum signis ‥ omni saeculo usque ad id ~us inexpertis Aldh. VirgP 53; s491 bellum Saxonum ‥ adversus Brittones eo ~ore junctis viribus susceptum Bede Chr. 518; jacebat ad hoc ~us illa [sc. Witburga] in rure ignobili W. Malm. GP IV 184; s1107 annuit rex et statuit ut ab eo ~ore in reliquum nunquam ‥ per regem vel quamlibet laicam manum in Anglia investiretur Eadmer HN p. 221; c1240 medio ~ore Reg. Malm. I 407 (v. medius 7c); si hoc ~ore repristinabis [MS: representabis] regnum Israel Harclay Qu. 1. 63 (cf. Act. i 6); circa idem ~us stella comata apparuit in borialibus partibus Anglie Dieul. f. 145v. 2.  b nulla esset omnimodis praeter domorum ruinas, bestiarum volucrumque ventres in medio sepultura, salva sanctarum animarum reverentia, ‥ quae arduis caeli id ~oris a sanctis angelis veherentur Gildas EB 24; 1073 in Anglorum ‥ terram veniens ‥ omnia sanctitati vestrae reseravi quae reseranda esse tunc ~oris ‥ judicavi Lanfr. Ep. 43 (18); ubi res ad abbatis et conventus de Bello qui tunc ~oris erant pervenit noticiam Chr. Battle f. 91v; eo ~oris ‥ terra ‥ silvis ‥ fuerat obsita Gir. TH III 2; s1326 vocabatur tunc ~oris hujusmodi robaria rifflinge Ann. Paul. 321.  c 1154 post ecclesiam de Fuleham episcopo Lond' qui pro ~ore fuerit resignabit Ep. J. Sal. 35 (5); 1166 licet multas domi pro ~ore necessarias habeam occupationes J. Sal. Ep. 182 (179); 1270 prior et canonici ‥ concesserunt ‥ quadraginta solidatas annui et quieti redditus ‥ per manum rentarii S. Trinitatis qui pro ~ore fuerit AncD A 7301; 1276 constabulario nostro Burdegale qui pro ~ore fuerit RGasc II 18b; 1427 suos ‥ precessores ‥ pro ~ore existentes FormOx 463.  d quod Paschae sollemnitatem non suo ~ore celebrarent Bede HE II 4; c700 (11c) digna consilia verbaque venerabilia patrum antiquorum suo ~ore regulariter peracta Gosc. Milb. 201; longius suo ~ore ascendentis in coelum Lanfr. Corp. & Sang. 424C.  e reddat executoribus nostris inde compotum de ~ore in ~us prout per eos fuerit ad hoc ammonitus Test. Hen. V 93; 1423 dummodo vende et retrovende exinde provenientes ad manus constabularii nostri Burdegalensis de ~ore in ~us deveniant licenciam [Johanni Radclyf] concessimus Arch. Gironde XVI 8; 1456 a ~ore in ~us quousque ‥ abbas aut sui successores sint plenarie contenti Reg. Whet. I 260; 1503 ut de ~ore in ~us missa ‥ septimanatim de die in diem perpetuo celebretur FormA 339.  f preelegit corpore se ad ~ora absentare Meaux I 441. 3 recurring time or period (in year), season. b (liturg.) season, ‘tide’; c (w. ref. to days through the year other than Sundays and feast-days). d (quattuor ~ora anni or sim.) four Ember or Rogation days or times, observed one in each season of the year. e (recurring other than on annual basis) time, period. f phase, moment or period (during longer period of time); g (in relation to particular event); h (of life). et fertilis et nemorosa vallis verno in ~ore avium dulci cantu resultat G. Hoyland Ascet. 283; rigente ‥ asperie brumali ~ore R. Cold. Godr. 74; redeunte ‥ vernali tam ~ore quam temperie vitalem spiritum resumentes, revirescunt simul et reviviscunt Gir. TH I 21; rusticus ‥ habeat ‥ saticulum ad ~us sacionis conservatum Neckam Ut. 111; 1265 cum instet ~us rutesionis ferarum Cl 72; 1275 ~ore aperto Hund. I 175a (v. aperire 2g); 1288 ad ~us seminis hiemalis ‥ ad ~us seminis quadragesimalis dicti anni sequentis Cart. Osney IV 235; armigeri qui serviunt magnis dominis pro diversis ~oribus anni convenientes robas accipiunt ‥ unam pro hyeme, aliam pro estate Holcot Wisd. 120.  b festis ~oribus atque dominicis diebus Lucian Chester 63; s891 circa ~us rogationum cometa apparuit M. Par. Maj. I 428 (cf. AS Chr.: circa Ascensionem Domini); sedeat abbas usque ad repeticionem retractus post versum vel prosam pro ~ore Lib. Evesham 13; s1316 rex ‥ apud C. ‥ curiam suam ~ore natalicio tenuit Trokelowe 92.  c antiphonaria cum responsoriis ~orum viij. ‥ antiphonaria cum responsoriis sanctorum vj. ‥ antiphonaria sine responsoriis, tam ~orum quam sanctorum, ij (Catal. Libr.) Meaux III lxxxiii.  d quattuor ~oribus [AS: on feower timum] quae ecclesiastice custodiuntur RegulC 61; quatuor ~orum observatio competenti tempore ‥ observetur (Conc.) Ord. Vit. IV 9 p. 239 (v. quattuor b); missa poterit celebrari ‥ in sabbatis quatuor ~orum circa vesperam, in sabbato magno circa noctis initium Gir. GE I 7 p. 24.  e mulieres ‥ menstruo ~ore non intrent in aecclesiam Theod. Pen. I 14. 17; in revolutione ~orum octavus idem qui et primus computatur dies Bede Gen. 33D; lucida ‥ spiritui ~ora, nocturna quoque carni dedicantes Gir. TH III 27; 1473 vigilantibus et custodientibus animalia ~ore nocturno Ac. Durh. 644.  f tertio ~ore saeculi cum gratia venit ipse [Christus] Bede HE V 2; primo ~ore noctis defunctus est Ib. V 12; mortuus ac tandem primo sub tempore noctis, / ejus in extrema respirans parte revixit Alcuin SS Ebor 888; in illa [civitate] majori ~ore totius anni commanebat Flor. Hist. I 77; tunc conplete principii ad casus proportionem sequitur proportio aliorum tenporrum [v. l. signorum] Ric. Med. Signa 36.  g animi ejus pura sanctitas et sancta puritas magis proximo ~ore obitus excelluit W. Malm. GR I 60.  h vera ‥ conversio in ultimo ~ore potest esse Theod. Pen. I 8. 5. 4 period in history, age, era, times; b (w. retroactus or sim.). c (w. memoria or sim.) time within memory, (w. neg.) time immemorial. Judae epistola quia de apocrypho libro testimonium habet primis ~oribus a plerisque reiciebatur Bede Ep. Cath. 129A; in antiqua redire ~ora, et ad annos respicere meliores J. Sal. Met. 915D; in trium nocturnarum officiis tria ~ora representamus, ~us sc. ante legem, ~us sub lege, ~us gratie Beleth RDO 22. 33C; patres primi ~oris magis remoti erant ab adventu Christi quam patres secundi vel tertii Ib. 63. 70B; merito reprehendibiles sunt nostri ~oris mulieres, que novos ornatus tam capiti quam corpori ‥ invenerunt Rolle IA 266; quidam moderni ~oris religiosi, qui dum restringuntur aliqualiter juxta sue religionis sacras observancias ‥ Spec. Incl. 1. 2 p. 68.  b 1222 retroductis ~oribus RL I 195; 1274 sicut retro ~oribus habere consueverunt Hund. II 100b; c1304 studium generale, quod in Oxoniensi universitate ‥ retroactis ~oribus noscitur floruisse FormOx 7.  c s1239 exegit ‥ ut ‥ contra consuetudinem ecclesie infra ~us cujus non exstat memoria, visitarentur M. Par. Maj. III 528; 1255 tenent ij virg' terre ‥ a ~ore unde nemo recolit Hund. II 72b; c1256 quale ad opus suum memorie ~ore alicujus predecessorum habere consueverunt (Ch.) EHR XVII 288; 1289 qua [pastura] usi sunt a ~ore quo non extat memoria SelPlMan 32; 1325 a ~ore et per ~us cujus contrarii memoria non existit Lit. Cant. I 156; 1366 hoc fiebat a toto ~ore quo memoria non existit Hal. Durh. 52. 5 period or expanse of time; (of heavenly body) periodic time; b (pl., stretching into the past, transf. w. ref. to start); c (covered by account or sim.). d (ad or in tempus, pro ~ore) for some time, for a while, temporarily. e length, duration, time taken, spent, or given. f (conduct during) period of office. qui iram corde multo ~ore retinet, in morte est Gildas Pen. 90; quia luna in duobus suis mensibus, id est diebus lviiij, quinquagies et septies terrae orbem circuit, aestus oceani per ~us idem geminato hoc numero ‥ exundet ad superiora Bede TR 29; per aliquod ~us in secretiori habitaculo deguit Eadmer Wilf. 14; scanna quibus repserat suspensa sunt in ecclesia, ibique per ~ora visa sunt diuturna Osb. Clar. V. Ed. Conf. 9; plurimo ibi ~ore repausavit G. Steph. 90; c1212 effluxerat ~us semenstre ita quod ad episcopum ‥ fuerat donatio ‥ devoluta Reg. Linc. I 44; hanc civitatem ego post modicum ~us relinquam (Moling 27) VSH II 203; per quantum ~us eas in manu regis tenuerunt Fleta 26; 1308 per magnum ~us fuit rentarius ‥ Templariorum in London' DocExch 159.  b virgo ‥ etate quidem adulta, sed a multis retro ~oribus paralitica Mir. Fridesw. 18; 1266 contencionibus et controversiis longissimis retro ~oribus habitis Cart. Glast. I 100; 1432 cujus loci confrater sum et a ~oribus eram Reg. Cant. II 485.  c 1324 per ~us compoti MinAc 840/21; 1409 de cclxviij blemes ferri provenientibus de exitibus minere puteorum ‥ et in forgeo ‥ forgeatis, factis, et fabricatis per ~us compoti Ac. Forge Durh. 529; 1460 onerat se de xviij li. receptis a senescallo de K. per ~us compoti ExchScot VII 6; 1469 cum exitibus unius itineris camerarie tenti infra ~us computi Ib. 668.  d haec ‥ sicut utiliter saepe tenentur ita non numquam pro ~e salubriter intermittuntur Bede Cant. 1184D; juxta tropologiam, id est sensum moralem, electi etiam in hac vita agunt sabbatum Domino sacratum, cum ab hujus mundi curis ad ~us separati orationi vacant Id. Ezra 921C; prudentie est in ~us differre quod continuo non possis explere Ord. Vit. IX 6 p. 496; distulit abbas ad ~us tante injurie ‥ ultionem querere, si forte idem Alanus in se rediens vellet resipiscere Chr. Battle f. 95v; post se illustris indolis filium derelinquens, qui suum pro ~ore poterit representare parentem ut propago respondeat pro radice P. Blois Ep. 181. 474D.  e c800 breve praesentiae diu optatae ~us plangebam Alcuin Ep. 260; ~us revolutionis lune ab ortu ad ortum excedit ~us diei et noctis Gros. Flux. 463; si multiplicaverimus ~us equalis lunationis ‥ in 235 resultabunt 6,939 dies Bacon Maj. I 278; semivocalis medietatem sui ~oris transfert ad aliam vocem. que dicitur semivocalis descendens semitonus dicitur ascendendo Odington 94.  f 1221 J. de M. qui fuit serviens hundredi in misericordia quia non venit respondere de ~ore suo PlCrGlouc 10; 1231 sint ibidem coram ‥ justiciariis nostris ‥ ad respondendum de ~ore suo RL I 396; 1251 omnia arreragia que eidem Henrico [constabulario] debentur de ~ore suo Cl 466; 1321 ad respondendum de ~ore suo MGL II 286. 6 sufficient, available, or allotted (period of) time; b (~us legis or sim., leg., w. ref. to taking of oaths, e. g. by jury). c lifetime. d prescribed, required, or necessary (length or period of) time. ~us mihi concede ut repenetescat [in MS corr. to repenitescat] me Cerne 101; 946 (14c) expleto ‥ dierum ~ore suorum CS 818; nec ~oris aut scede angustia nunc patitur explicare J. Sal. Ep. 143 (209 p. 320) (cf. ib. 181 (182): 1166 cum ‥ devotionis fructus etsi non pro voto, plane pro ~ore precesserit); dum locus et tempus subeant quibus illa rependas D. Bec. 827; cum pro ~oris angustia salientis aqua deesset ‥ in sanguine suo ‥ baptizatus est W. Newb. Serm. 900.  b 1220 quia non fuit ~us legis, sc. adventus, data fuit eis dies ad proximum comitatum post Natale BNB III 384; 1220 non potuit ante Pascha habere diem nisi ~ore legis quo non potuit legem suam facere Ib.; 1259 assisa ‥ remansit capienda eo quod adventus regis nunc erat tempore quadragesimali et datus est dies quod assisa illa sit coram rege in proximo adventu regis usque Rading' ~ore legum Cl 470; 1260 in assisa nove disseisine quam ‥ Albreda arramiavit coram rege in proximo adventu suo usque Windes' ~ore legali Cl 453.  c tempore completo gelidantia membra reliquit Mir. Nin. 266; reliquum ~oris ‥ religiose complevit W. Malm. GR I 78.  d 1582 an ‥ admittatur ad gradum magisterii absque remissione ~oris et completionis formae StatOx 424. 7 time that passes or elapses; b (as phenomenon); c (in ~ore as dist. from being instant). revertuntur ‥ grassatores Hiberni domos, post non longum ~oris reversuri Gildas EB 21; ut pollicita codicelli rescriptio tanto ~oris intervallo protelaretur Aldh. VirgP 59 (cf. ib. 36: diuturno ~oris intervallo); brevissimum illud ~oris spatium ‥ quod in ictu pungentis transcurrit quod secari et dividi nequit ‥ momentum ‥ vocant Bede Temp. 3; assiduis ‥ infestationibus, quas sedulo terra marique sine ullius quieti ~oris intervallo sustinebat Asser Alf. 91; rota ~oris referente annuum regni spatium W. Malm. GR IV 373; his ‥ septuaginta annis, tantum enim ~oris in sinistro latere repausabunt [sc. septem sancti dormientes] Ailr. Ed. Conf. 768B; quasi insania ‥ exagitati in easdem domos sub momento ~oris iterum ac sepius irruebant J. Sal. Pol. 423D; s1450 non longa ~oris respiratione res suum serenum sortita est finem Reg. Whet. I 152.  b ~us non est continuum nec omnino quantitas nisi per accidens Kilwardby OS 193; ~us ‥ est motus numerus circularis T. Sutton Gen. & Corrupt. 196.  c subitum ‥ id dicimus quod cum fiat non fit in ~ore, ut generatio ‥ digestio ‥ fit in ~ore et est motus Alf. Angl. Cor 11. 10–11. 8 passage of time (also pl.). resina, quae cedria dicitur, in conservandis libris adeo est utilis ut perliniti ex ea nec tineas patiantur nec ~ore consenescant [Isid. Etym. XVII 6. 33] Bede Cant. 1101A; 800 saepe dolor ~ore sanabitur qui ratione non poterit Alcuin Ep. 197; reliquie ratium, multo ~ore dissolutarum, Rotomagi adhuc nostra etate visebantur W. Malm. GR II 180; solida mens ‥ ipsis celi januis imminens vincebat ~orum situm Id. GP V 227; passio ‥ ~ore mitescens ‥ consolari non renuit Gir. TH III 12 p. 156. 9 (as dimension) time. rotante prolixi ~oris diuturnitate Aldh. Met. 4; cronicus ortus ‥ est quando signum vel stella post solis occasum supra orizontem ex parte orientis emergit de nocte, et dicitur temporalis ortus quia ~us mathematicorum nascitur cum solis occasu Sacrob. Sph. 96; ut non langueat ‥ alicujus spacii seu ~oris diuturnitate Bart. Angl. II 16. 10 time (dist. from eternity, regarded as created and having a start and end), (also transf.) the temporal world; b (pl.). Dominus non solum ~oris sed et cordis inspector Theod. Pen. I 8. 5; sicut nobis vita promittitur aeterna quae sic ex ~ore nos suscipiat ut numquam nobis finem beate vivendi reponat Bede Ep. Cath. 120B; 799 inter aevum ‥ et ~us hoc distat, quod illud stabile est, ~us autem mutabile Alcuin Ep. 163; sic utique sine ulla repugnantia dicitur aliquid esse mutabile in ~ore antequam sit, quod in aeternitate manet immutabiliter Anselm (Praesc. I 5) II 255; seculum ‥ dicitur tocius ~oris spacium tractatum Bacon VI 5; si ~us incepit esse ‥ Ib. XIII 379; animalia et homines primos [Deus] creavit in inicio ~oris non perfecta in species suas Gros. Hexaem. II 5 p. 90; 1251 post pacem ~oris gloriam eternitatis Ad. Marsh Ep. 8.  b ad id unde digressus sum retorquam articulum, ut possim adprobare quod in fine ~orum venerit Christus Theod. Laterc. 23; 799 videtur ‥ saeculum et ~ora simul coepisse Alcuin Ep. 163; filium ‥ ante ~ora genitum a patre, in tempore natum ex matre GAS 249; Abraham, patrem multarum gentium et fidei principem ante ~ora secularia predestinatum Ailr. Nin. pref. p. 139. 11 proper or due time (for occurrence); b (w. ref. to harvest or sim.). cum parturiendi ~us inmineret Felix Guthl. 4; ~us scindendi et ~us consuendi Alcuin Exeg. 681A; c1190 scriptum est: ‘est ~us tacendi, ~us loquendi’ [Eccles. iii 7] P. Blois Ep. 112. 335A; de ~ore flebotomie ‥ et scarificationis et ventose Bacon V 108.  b 1400 licebit ‥ omnes arbores, dumos, et subboscum seisionabile ‥ loppare ‥ ~ore et modo seisionabilibus AncD D 300; 1483 licebit ‥ capere de bosco predicto et subbosco ~ore sesionabili prosternendo et immediate post prosternationem clausurando Pat 554 m. 14. 12 convenient or suitable time, (ex ~ore) as the opportunity arises. Historiam Gentis Anglorum Ecclesiasticam quam ‥ nunc ad transcribendum ac plenius ex ~ore meditandum retransmitto Bede HE pref. p. 5; ut olim tibi per priscam breviter commemoravi epistolam ‥ nunc plenius ex ~ore generis nostri prosapia retransmitto meditandum Æthelw. IV 2. 13 set or conjunction of circumstances at a point in time, occasion. b (ad ~us, pro ~ore) to meet or suit the occasion, as the occasion demands, as or when necessary. c (pl.) history, events, occurrences, ‘times’. Indorum rex quodam ~ore, quia ibi maxime nascuntur, ad regem Romae Anastasium duos pardulos misit in camelo et elephanto Lib. Monstr. II 6; sumpsit secum ex more cytharam suam ‥ quo se ~ibus alternis mentesque ad se tendentium jocundaretur in illa B. V. Dunst. 12; ecce ~us strenuis tironibus optabile, et illustribus athletis ad ultionem karorum probabile, timidisque ac inertibus vulpiumque dolis et segnitie similibus satis horribile Ord. Vit. X 22 p. 135; 1238 si ‥ clericus ~ore presentatus ‥ minus idoneus reperiatur, remanebunt dicte decime in sequestrum ‥ donec ‥ Ch. Sal. 247; 1434 pro passagio suo ‥ et pro repassagio suo cum ~us advenerit ActPC IV 218.  b si ‥ ab aliquo repetas tunicam quam illi nudo sponte ad ~us praestiteras ‥ Anselm (Casus Diab. 1) I 234; Domino ‥ ad ~us ‥ sustinentiam docente, sed sempiternaliter infinita praemia reddente Gosc. V. Iv. 84B; est in Londinia supra ripam fluminis ‥ publica coquina ‥ ibi quotidie pro ~ore est invenire cibaria, fercula ‥ W. Fitzst. Thom. prol. 10; 1166 ut et ipse scribat que fuerint scribenda pro ~ore J. Sal. Ep. 147 (166); de genere bonorum est ‥ linguam reprimere, injuriam ad ~us dissimulare, et stulticiam stulti fugere et ignorare Bacon V 45; si ad ~us dissimulaverit et subticuerit, quasi consentiens et assentiens, erit seductor domini regis manifestus Bracton f. 118b.  c ut Moyses magnus scriptor ~orum exposuit in suis monumentis Theod. Laterc. 3; in hoc quinque libri retinentur codice Moysis, / bella ducis Josue, seniorum et tempora patrum Alcuin Carm. 68. 2; interruptam ~orum seriem sarcire W. Malm. GR I prol. (cf. ib.: senium oblivionis eluctari meruerunt quecumque ~ora post illum virum fluxerunt). 14 period of (spec.) conditions; b (w. ref. to weather). ratus est utilius ‥ servare se ad ~ora meliora Bede HE III 14 p. 155; nemo ‥ se putet esse securum in ~ore belli Alcuin Exeg. 681B; s891 cometa ‥ stella, quam nonnulli existimant rusticanorum esse ~orum ante fluentium omen Æthelw. IV 3 p. 48; beata tui pontificii ~ora in quibus ‥ reluxit nobis cum suis gemmis haec angelica margarita Gosc. Transl. Aug. 16C; talliis crebris scutagiis indebite ~ore pacis extortis Gir. Galf. II 19; ubi post convictionem cujuscumque felonie retrotrahitur ~us ad ~us felonie perpetrate Bracton f. 129; vere calente novo componit acredula cantus, / matutinali tempore ruricolans Higd. I 24 p. 236.  b nec pecudum ‥ nec etiam armentorum ex communi fere ~oris intemperie ulla penitus dampna persensit Gir. SD 66; non potuerunt venire propter tempestatem et malum ~us BNB II 456; 1255 propter duritiam ~oris in hieme (Pipe Wint.) Econ. HR 2 S. XII 372; s1277 audita sunt primo tonitrua ‥ cum inundacione pluvie subsequente, licet clarum fuerit ~us in die Ann. Wint. 123; 1435 pro purgacione de le goters circa manerium de B. pro evacuacione aque influentis ~ore pluviali Ac. Durh. 624. 15 (pl.) period with reference to its social, moral, or other conditions, times. o ~ora, o mores! [Cic. Catil. 1. 2] W. Malm. GP V 265. 16 (prosody & mus.) unit of time; b (spec., of short syllable); c (of breve). metra sunt verborum spatia certis pedibus ac ~oribus terminata, quibus adhaeret rythmus, id est modulatio, quae certa dimensione ~orum terminatur Bonif. Met. 110; quartum et quintum accentus eorum nos ~ora vocamus, sc. longum et breve Bacon Gram. Gk. 9.  b arsis ‥ recipit ~ora duo et thesis unum ut fanum, frenum ‥ Aldh. PR 116; cum ‥ syllabas per ~ora dividant, et longae quidem duo ~ora unum brevi tribuant Bede TR 3.  c una brevis, due breves conjunctim cum una brevi pausacione unius ~oris, una longa duorum ~orum cum una brevi, et una brevis cum brevi pausacione Mens. & Disc. (Anon. IV) 35; sunt quedam alie longe et significant longitudinem ~orum secundum majus et minus Ib. 44; modus est representacio soni longis brevibusque ~oribus mensurati Hauboys 344; semibrevium alia minor, alia major. minor valet terciam partem unius ~oris, major vero valet duas partes unius ~oris Wals. Mus. Mens. 83; signum cantus qui est de ~ore perfecto et modo inperfecto est semicirculus cum puncto in medio Ib. 88. 17 (gram.) tense. participia ‥ futuri ~oris ‥ ut recturus, mersurus ‥ Aldh. PR 124 p. 172; sunt ‥ aliquanta verba quae primas syllabas ~orum ratione permutant Bede AM 96; omnia verba que antecrescunt in preteritis semper repetunt non solum primam consonantem, sed etiam primam vocalem prime syllabe presentis ~oris Abbo QG 13 (30); hoc verbum ‘dividi’ est presentis ~oris Bacon Tert. 132. 18 f. l. 1250 item unum turribulum de †tempore [l. opere] Limoniocensi [l. Lemovicensi]. item crux una de eodem opere Vis. S. Paul. 23.

2 tempus [CL], side of the forehead, temple. antiae frontis et ~orum cincinni calamistro crispantur Aldh. VirgP 58; 930 (13c) fedata flumine eternarum lacrimarum timpora ‥ tergens Ch. Selsey 17; timpora cum ‥ manu palpasset frigida Frith. 515; [cornipedum] splendescunt timpora bullis Wulf. Swith. I 1268; 10‥ timpor, ðunwange WW; 10‥ tympora, þunwonge Ib.; conto ictus timpora hebetatusque ingenio W. Malm. GR V 398; ~us vel ~ora dicuntur illa capitis membra ad dextram sinistramque capitis adjacentia, que sic dicuntur quia sui mobilitate continua quasi intervallis temporum immutantur Bart. Angl. V 11; hic timpus, timple Gl. AN Ox. 36.

1 tempŭs, (4) ŏris, n. (cf. τέμνω), ¶ 1 division de la durée, moment, instant, temps : ad extremum tempus diei Cic. de Or. 1, 26, jusquʼà la dernière heure du jour, cf. Cæs. G. 7, 11, 5 ; matutina tempora Cic. Fam. 7, 1, 1, les heures matinales ; in singula diei tempora Cæs. G. 7, 16, 2, pour chaque moment de la journée, heure par heure ; nocturna tempora Cæs. G. 5, 11, 6, les heures de la nuit ; tempus anni Cic. Verr. 2, 4, 107, moment de lʼannée, saison, cf. Cæs. G. 1, 54, 2 ; 7, 8, 2 ; hibernum tempus anni Cic. Rep. 1, 18, lʼhiver ||intervalle de temps, période : longo post tempore Virg. B. 1, 67, un long temps après ; longis temporibus ante Cic. Rep. 2, 59, longtemps avant ; notatis temporibus Cic. Or. 120, en marquant les dates des événements ; conservatis temporibus Cic. Or. 120, en observant lʼordre chronologique ; a primis temporibus ætatis Cic. Tusc. 5, 5, dès les premières années, cf. Cic. Fam. 4, 3, 3 ; 6, 12, 4 ¶ 2 le temps [en général] : mihi omne tempus est ad meos libros vacuum Cic. Rep. 1, 14, je dispose de tout mon temps pour mes livres ; erit, erit illud profecto tempus, cum Cic. Mil. 69, il viendra, il viendra, jʼen suis sûr, ce temps où ; unum atque idem erat tempus, cum Cic. Fl. 61, cʼétait juste le même moment où ; nascendi tempus Cic. Div. 2, 95, lʼépoque de la naissance ; tempus committendi prœlii Cæs. G. 2, 19, 6, le moment dʼengager le combat ; dare tempus exponendi Cic. Fam. 1, 9, 3, donner le temps dʼexposer ; in reliquum tempus Cic. Agr. 1, 13, pour le (en vue du) reste du temps, pour la suite ; uno tempore Cic. Verr. 2, 4, 93, en même temps, du même coup, cf. Cæs. G. 3, 14, 7 ; illis temporibus Cic. Læl. 5 ; temporibus illis Cic. Arch. 6, en ce temps-là ; quibusdam temporibus Cic. Rep. 1, 43 ; certis temporibus Cic. Rep. 1, 23, à certaines époques, à des époques fixes ||ex quo tempore Cic. Fam. 3, 4, 2, depuis lʼépoque où ; id temporis Cic. Cat. 1, 10, à cette époque ; per idem tempus Cic. Br. 286, dans la même période ; vere an secus, nihil ad hoc tempus Cic. de Or. 3, 66, sont-ils dans le vrai ou non, cela nʼimporte pas en ce moment ; quorum consilium quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus Cic. de Or. 2, 5, comment qualifier le système quʼils avaient adopté ? ce nʼest pas du tout le moment de le chercher ; quando id faciat... nihil ad hoc tempus Cic. Or. 117, quand faut-il quʼil le fasse ? ce nʼest pas maintenant le moment de mʼen occuper ¶ 3 époque favorable, occasion : tempus habes tale, quale... Cic. Phil. 7, 27, tu as une occasion comme... ||tempus est avec inf. Cic. Top. 5, il est temps de, cf. Cic. de Or. 2, 181, ou avec prop. inf. Cic. Tusc. 1, 99, ou avec ut Apul. M. 8, 13 ||tempus ad te adeundi capere Cic. Fam. 11, 16, 1, saisir lʼoccasion de tʼaborder ; tempore capto Liv. 26, 12, 15, ayant saisi le moment propice ; datum tempus, in quo amorem experirer tuum Cic. Att. 16, 16, 10, une occasion fournie dʼéprouver ton amitié ; neque dimisi tempus Cic. de Or. 2, 89, et je nʼai pas laissé perdre lʼoccasion ; cessit e vita suo magis quam suorum civium tempore Cic. Br. 4, il a quitté la vie à une heure plus opportune pour lui que pour ses concitoyens, cf. Cic. Verr. 2, 4, 64 ¶ 4 circonstance, conjoncture, situation : alienissimo rei publicæ tempore Cic. Br. 2, dans les circonstances politiques les plus défavorables ; nostræ civitatis temporibus optimis Cic. Cæcil. 66, aux temps les meilleurs de notre cité ; inclinatio temporis Cic. Agr. 2, 80, un changement de circonstances ; consilia temporum sunt Cic. Att. 14, 20, 4, les résolutions dépendent des conjonctures ; temporis causa Cic. Tusc. 4, 8, sous lʼinfluence des circonstances, en tenant compte des circonstances, cf. Cic. Fl. 36 ; 37 ; Q. 1, 1, 31 ; tempori cedere Cic. Fam. 4, 9, 2, se plier aux circonstances ||[en part. au sing. ou pl.] circonstances critiques, difficiles : Cic. Arch. 12 ; Mil. 100 ; Verr. 2, 4, 61 ; Cat. 1, 22 ; tuum tempus Cic. Fam. 6, 14, 2, ta situation (malheureuse) ; meum tempus Cic. Fam. 1, 9, 23, ma situation malheureuse, la période malheureuse de mon existence [en parl. de son exil] ; summo rei publicæ tempore Cic. Phil. 5, 46, dans les circonstances politiques les plus critiques ; omne meum tempus amicorum temporibus transmittendum putavi Cic. Pomp. 1, jʼai cru devoir consacrer tous mes instants aux intérêts de mes amis en péril ; extremis rei publicæ temporibus Cic. Rab. perd. 4, dans les circonstances politiques les plus critiques ¶ 5 temps prosodique, mesure, quantité : Cic. Or. 194 ; Hor. S. 1, 4, 58 ; Quint. 9, 4, 46 ¶ 6 [gramm.] temps dʼun verbe : Varro L. 9, 32 ; etc.; Quint. 1, 5, 47, etc. ¶ 7 expressions adverbiales : a) tempore, en temps opportun : si tempore fit (jocus) Cic. Off. 1, 104, si la plaisanterie est opportune, cf. Cic. Mil. 41 ; Fam. 7, 18, 1, v. tempori et temperi ; b) in tempore, en temps opportun, au bon moment : non adfuere in tempore Liv. 24, 17, 5, ils ne furent pas présents au moment opportun, cf. Ter. Haut. 364 ; Liv. 33, 6, 2 ; in ipso tempore Pl. Pœn. 1138 ; Ter. Andr. 532 ; in tempore ipso Ter. Andr. 974 ; Pl. Cist. 670, juste à point, juste au bon moment ; c) in tempus, pour un temps, temporairement : Tac. Ann. 14, 20 ||in omne tempus Cic. Fam. 5, 15, 1, pour toujours, à jamais, cf. in perpetuum ; d) ad tempus Cic. Fin. 5, 1 ; Att. 13, 45, 2, au moment fixé, voulu ; [ou] suivant les circonstances : Cic. Fam. 10, 9, 3 ; [ou] pour un temps, momentanément : Cic. Off. 1, 27 ; Læl. 53 ; cf. ad exiguum tempus Cic. CM 74, pour peu de temps ; e) ante tempus Cic. Læl. 11 ; Tusc. 1, 93, avant le temps, prématurément ; f) ex tempore, sur-le-champ : ex tempore dicere aliquid Cic. Arch. 18, improviser qqch., cf. Cic. de Or. 3, 194, [ou] dʼaprès les circonstances, en sʼinspirant du moment : Cic. Off. 2, 33 ; Fl. 36 ; Fam. 12, 19, 2 ; g) pro tempore Cæs. G. 5, 8, 1, conformément aux circonstances [en raison des circonstances : Sall. J. 49, 6 ] ; h) per tempus Pl. Truc. 188, à temps, opportunément, cf. Pl. Men. 139 ; Ter. Andr. 783.

➳ tempus comporte aussi un thème en -es, cf. temperi, tempestus, etc.

2 tempŭs, (10) ŏris, n. , tempe ; [surtout] tempora, les tempes || sing., Her. 4, 68 ; Virg. En. 9, 418 || pl., Lucr. 1, 930, etc.; Plin. 20, 54 ; Virg. En. 5, 416 ; Hor. O. 1, 7, 23, etc. || [en parl. du visage] Prop. 2, 18, 32 ; 2, 24, 3 ; [de la tête] Prop. 4, 9, 15.

tempus , oris. n.
時候。水土。便時。事情。災。勢力。音長短。— ei rei dare vel — ad eam rem conferre 費光陰作此功。— terere vel absumere vel perdere 枉費工夫。磨時候。— frustra conterere 虛度光陰。徒費時日。— traducere 過時。度日。— prolatare vel protrahere 延日推月。— suppeditare vel concedere vel ducere 寬限日。In ea re — consumere vel ponere 時長辦此事。Ad tempus 合時。隨時。暫時。Post — venire 遲到。後時而至。Per tempus 合時。In omne tempus 永遠。Tempori inservire vel assentiri vel consulere vel parere 隨時就便。隨時改變。Tempore vel in tempore 合時。應際。Pro tempore 照時。按時。Ex tempore 忽然。突。乍。Alieno tempore vel tempore non suo 不合時。不對時。Satis eruditus ut temporibus illis 論當日彼可以爲博學人。Procedente tempore 日久。Tempora si fuerint nubila solus eris 若境遇不順汝卽無一友。

Suggest a Translation
See an image

tempus (1) ōris, n

• a portion of time, time, period, season, interval: tempus diei, daytime, T.: extremum diei: omni tempore anni: maturius paulo, quam tempus anni postulabat, Cs.: abiit illud tempus: tempus duorum mensum petere, L.: longo post tempore, interval, V.: tempus pacis an belli: matutina tempora, morning hours.—A time, point of time, occasion, opportunity, leisure: neque ut celari posset, tempus spatium ullum dabat, T.: nisi tempus et spatium datum sit: egeo tempore: eo tempore, quo, etc., L.: id temporis, at that time: alienum tempus est mihi tecum expostulandi: edendi, H.: datum ad consultandum, L.: certis temporibus: superioribus temporibus.—Time, duration: tempus est . . . pars quaedam aeternitatis, etc.: Tempore ruricolae patiens fit taurus aratri, i. e. gradually, O.—The time, fit season, appointed time, right occasion, proper period, opportunity: tempus habes tale, quale nemo habuit umquam: addubitavit, an consurgendi iam triariis tempus esset, L.: moriendi: tempore igitur ipso se ostenderunt, cum, etc., at the nick of time: tempus est, ad id quod instituimus accedere, it is the right time: nunc corpora curare tempus est, L. Tempus abire tibist, H.: suo tempore, at a fitting time.—A time, position, state, condition, times, circumstances: in hoc tempore, under present circumstances: in tali tempore, L.: incidunt saepe tempora, cum ea, etc.: libri de temporibus meis: cedere tempori, to yield to circumstances: secundis Temporibus dubiisque, H.: haud sane temporum homo, Cu.—In the phrase, temporis causā, with regard to circumstances, under momentary influence, out of courtesy, insincerely: temporis causā nobis adsentiri: nec dico temporis causā.—A time, need, emergency, extremity: quid a me cuiusque tempus poscat: neque poëtae tempori meo defuerunt: summo rei p. tempore: pro tempore atque periculo exercitum conparare, S.: O saepe mecum tempus in ultimum Deducte, to the last extremity, H.: temporis gratiā, to meet the emergency, Cu.—In rhythm or metre, time, measure, quantity: qui (trochaeus) temporibus et intervallis est par iambo: Tempora certa modique, H.—Esp., in phrases with praepp.—Ad tempus, at the right time, in time, punctually: ad tempus redire: ad tempus venire, L.—For some time, for the time being, for a while, for the moment: quae (perturbatio animi) plerumque brevis est et ad tempus: dux ad tempus lectus, L.—Ante tempus, before the right time, prematurely, too soon: ante tempus mori: ante tempus domo digressus, S.—Ex tempore, instantaneously, off hand, on the spur of the moment, extempore: versūs fundere ex tempore.—According to circumstances: consilium ex tempore capere: haec melius ex re et ex tempore constitues.—In tempore, at the right time, opportunely, in time: in ipso tempore eccum ipsum, in the nick of time, T.—In tempus, for a time, temporarily: scena in tempus structa, Ta.—Pro tempore, as the time permits, according to circumstances: consilium pro tempore capere, Cs.: te marmoreum pro tempore fecimus, V.

tempus (2) oris, n

• 1 tempus, the vital spot, side of the head near the eye, temple: it hasta Tago per tempus utrumque, V.: laevo mucronem tempore fixit, O.: posuit ad tempora canos, O.: gemina, V.