matrona
matrona, a married woman, wife, matron
- I In gen.: matronam dictam esse proprie, quae in matrimonium cum viro convenisset, quoad in eo matrimonio maneret, etiamsi liberi nondum nati forent: dictamque esse ita a matris nomine non adepto jam sed cum spe et omine mox adipiscendi: unde ipsum quoque matrimonium dicitur; matrem autem familias appellatam esse eam solam, quae in mariti manu mancipioque, aut in ejus, in cujus maritus, manu mancipicque esset: quoniam non in matrimonium tantum, sed in familiam quoque mariti, et in sui heredis locum venisset, Gell. 18, 6, 8 and 9: convocatis plebeis matronis, Liv. 10, 23, 6.—Only rarely of a married woman, woman in general: ut matronarum hic facta pernovit probe, Plaut. Aul. 3, 5, 30 (504): quae (dea) quia partus matronarum tueatur, Cic. N. D. 3, 18, 47; cf.: et fetus matrona dabit, * Tib. 2, 5, 91: cum prole matronisque nostris, Hor. C. 4, 15, 27: tyranni, id. ib. 3, 2, 7: matronae muros complent, Enn. ap. Serv ad Verg. G. 1, 18 (Ann. v 376 Vahl.): tum muros variā cinxere coronā Matronae, * Verg. A. 11, 476: matronae tacitae spectent, tacitae rideant Plaut. Poen. prol. 32 Suet. Ner. 27: matronas prostratae pudicitiae, id. Tib. 35: dilectae adulter matronae, Juv. 10, 319.—
- II Esp.
- A The word very early acquired the accessory idea of (moral or social) dignity, rank. Matronae is thus used even by Ennius of women of quality, ladies: matronae opulentae, optimates, Enn. ap. Cic. Fam. 7, 6 (Trag. v. 294 Vahl.); cf., in like manner, in Plautus: ubi istas videas summo genere natas Summates matronas, Plaut. Cist. 1, 1, 26 (26); so Cicero applies to the noble women carried off from the Sabines the term matronae, Cic. Rep. 2, 7, 13: matrona laris, the lady of the house, Juv. 3, 110.—
- B With the accessory idea of estimable, virtuous, chaste, etc.: nominis matronae sanctitudinem, Afran. ap. Non. 174, 9: eam hic ornatam adducas ad matronarum modum, Plaut. Mil. 3, 1, 196 (791) Brix ad loc.; cf.: matronarum sanctitas, Cic. Cael. 13, 32: VETERIS SANCTITATIS MATRONA, Inscr. Orell. 2739. So opp. meretrix, Plaut. Cist. 1, 1, 80 (80); cf. id. Most. 1, 3, 33 (189); id. Cas. 3, 3, 22 (584): ut matrona meretrici dispar erit atque Discolor, Hor. Ep. 1, 18, 3; Plaut. Stich. 1, 2, 48 (105): matronae praeter faciem nil cernere possis, etc., Hor. S. 1, 2, 94: capitis matrona pudici, Juv. 6, 49.—
- C Hence, an appellation of Juno: hinc matrona Juno (stetit), Hor. C. 3, 4, 59: MATRONIS IVNONIBVS, Inscr. Orell. 2085; and of other protecting goddesses of places, ib. 2081 sq. (But not of vestals; v. Drak. ad Liv. 29, 14, 12.)
et ni matrona prudens fore damna marito / pervigili sensu nosset ventura maligno
fertur esse narratio quia quaedam Romae aliquando ~a sibi oblationes faciens, eas adtulisset
videres maritum cum ~a, cum omni postremo familia
~a ipsius Pilati, nomine Procula(
transformat anachoritam in ~am [ME: ] vel matrem familiashusewif
ipsa vivet de elemosinis alienis ‥ quia non est ~a [ME: ]husewif
cathedralis ecclesia beati Petri in Colonia, que est omnium ecclesiarum que sunt in Alemannia quasi mater et ~a, usque ad muros incendio est consumpta
regionum Anglia plurium matrona(
reliquit ‥ cxxvj multones, mdcxxx ~as
cardo, respice in labrum veneris et in matrana
~a, cardo idem. G.chardon , A.thistel
similiter contigit in Galliis apud quoddam monasterium quod situm est ubi ~a fluvius cadit in Sequinam ‥ ecce quidam serpens per aera super ~am advenit volans
datum Germigniaci supra Maturnam
- 1. eerbare, getrouwde vrouw, voorname, statige dame, matrone; — bijnaam v. Juno als beschermster v.d. vrouwen;
- 2. echtgenote, vrouw [tyranni].
Cum magno fletu totius populi civitatis deductum est corpus ejus ad Apostolos 14. Kal. April. et post annum transtulit eum Matrona ejus Achantia ad Hispanias pedestre.Julius Africanus lib. 9. Histor. Apost. pag. 115 :
Treptia, quæ erat uxor Regis, et Mygdonia Charisii Matrona, etc.Historia S. Appollinaris Mart. :
Matrona vero cujusdam Tribuni militum nomine Thecla, etc.Messianus in Vita S. Cæsarii Arelat. :
Illustrissima feminarum Agressia Matrona ejusdem viri,(Liberii Patricii.) Charta ann. 579. ex Tabulario S. Benigni Divion. :
Godinus et Matrona sua Lantrudis.Alia ann. 632 :
Ego illustris vir. Ermenbertus, ejusque Matrona Ermenoara, etc.Exstant apud Perardum in Burgundicis pag. 5. 7. Tabular. S. Vitoni Virdun. pag. 1 :
Illuster vir Pipinus ejusque illustra Matrona Plectudris.
Per consensum vel voluntatem illustris viri Amalfridi, vel Matronæ ipsius Childebertanæ seu et filiæ eorum Aurianæ Abbatissæ, etc.
Vide Dionysium Salvaingum in Ibin. pag. 71.Inferior Matrona suo sit, Prisce, marito, Non aliter fuerint femina virque pares.
Prominet in specie Majestas, sobrius oris Matronatur honor.
Matrix. Matth. Paris ann. 1248 :
Cathedralis Ecclesia B. Petri in Colonia, quæ est omnium Ecclesiarum, quæ sunt in Alemannia, quasi Mater et Matrona, usque ad muros incendio est consumpta.
Imitata pariter est Senensem illam eximiam virginem Catharinam, alumnam ejus et Matronam.
- mater, a married woman, wife, matron: nulla in aedibus, T.: convocatis plebis matronis, L.: partūs matronarum tueri: tyranni, wife, H.—A woman of rank, woman of character, lady, matron: matronae opulentae, optimates, Enn. ap. C.: laris, lady of the house, Iu.: matronarum sanctitas: capitis matrona pudici, Iu.
-
…vero pernegat. Quod si personis iisdem uti aliis non licet, Qui magis licet currentes servos scribere, Bonas matronas facere, meretrices malas, Parasitum edacem, gloriosum militem, Puerum supponi, falli per servum senem, Amare…
Terence, Eunuchus
-
…Vennonius domum Vindulli venit. cum omnia obsignaret, in Vedianas res incidit. in his inventae sunt quinque imagunculae matronarum in quibus una sororis amici tui hominis bruti qui hoc utatur et illius lepidi qui haec tam neglegenter ferat .…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…, cum vestrorum periculorum, cum huius urbis, cum illorum delubrorum atque templorum, cum puerorum infantium, cum matronarum ac virginum veniebat in mentem, et cum illae infestae ac funestae faces universumque totius urbis incendium, cum tela…
Cicero, pro Sulla
-
…haec lues impura pollueret quo si qui liber aut spectandi aut etiam religionis causa accesserat, manus adferebantur, quo matrona nulla adiit propter vim consessumque servorum. ita ludos eos, quorum religio tanta est ut ex ultimis terris arcessita…
Cicero, de Haruspicum Responso
-
…victum te esse non vides ista enim avis insectans alias avis et agitans semper ipsa postrema est. Parere quaedam matrona cupiens, dubitans essetne praegnans, visa est in quiete obsignatam habere naturam. rettulit. Negavit eam, quoniam…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…turpissimus atque impurissimus eosdem illos deos nefario scelere auferebat. quid hoc tota Sicilia est clarius, quam omnis Segestae matronas et virgines convenisse cum Diana exportaretur ex oppido, unxisse unguentis, complesse coronis et floribus, ture, odoribus…
Cicero, in Verrem
-
…Romanis Sabini intulissent proeliique certamen varium atque anceps fuisset, cum T. Tatio, rege Sabinorum, foedus icit matronis ipsis, quae raptae erant, orantibus ; quo foedere et Sabinos in civitatem adscivit sacris conmunicatis et regnum suum…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…iudices, matres illorum miserorum sororesque veniebant ; quarum una, cum ego ad Heracleam noctu accederem, cum omnibus matronis eius civitatis et cum multis facibus mihi obviam venit, et ita, me suam salutem appellans, te suum…
Cicero, in Verrem
-
…quoque dea putanda est, cui cum fana circumimus in agro Ardeati rem divinam facere solemus ; quae quia partus matronarum tueatur a nascentibus Natio nominata est. ea si dea est, di omnes illi qui commemorabantur a te ,…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…conlocarunt ; quae vir is accepit qui est optimus populi Romani iudicatus, P. Scipio, femina autem quae matronarum castissima putabatur, Q. Claudia, cuius priscam illam severitatem sacrifici mirifice tua soror existimatur imitata. nihil te…
Cicero, de Haruspicum Responso
A name applied by the Romans to every honourable married woman. She enjoyed the highest esteem; the way was cleared for her in the street, in which she could not appear unaccompanied, and she was not allowed to be touched even when cited before a law court. She was distinguished by the long white stola, the cloak called palla, and her hair divided into six plaits, with woollen ribbons (vittae) wound round it.